نمىشناسد ( در تفسير آيهء 143 اعراف ) . « 74 » معرفت ديگر كه ما آن را به gnose ترجمه مىكنيم در دل جاىدارد . « 75 » همان‌گونه كه شاهان چون به شهرها در آيند آن را ويران مىكنند ، معرفت نيز دل را تهى مىكند « تا جايى جز براى خداى تعالى نباشد » ( در تفسير آيهء 34 نمل ) . اين معرفت حياة باللّه ( در تفسير آيهء 24 سورهء انفال ) در دل رشد مىكند ، مانند درختى كه شاخه‌هايش تا حضرت الهى سر برمىكشد . « 76 » همچنين مانند چشمه‌اى است كه دوازده چشمهء ديگر از آن مىزايد . امام صادق ( ع ) اين دوازده چشمه را ، با تأمل دربارهء سنگى كه موسى ( ع ) از آن آب براى قوم خود روان ساخت ، كشف مىكند : وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً : و چون قوم موسى از او آب خواستند به او وحى كرديم كه عصايت را بر سنگ بزن . از آن سنگ دوازده چشمه روان شد ( اعراف ، 160 ) : « از معرفت دوازده چشمه روان شد تا اهل هر مرتبه‌اى ، در مقام خود ، و به قدر خويش ، از يكى از چشمه‌ها بنوشند . اولين چشمه چشمهء توحيد است ، دوّم چشمهء عبوديت و سرور به آن ؛ سوّم چشمهء اخلاص ؛ چهارم چشمهء صدق ؛ پنجم چشمهء تواضع ؛ ششم چشمهء رضا و تفويض ؛ هفتم چشمهء طمأنينه و وقار ؛ هشتم چشمهء سخا و توكّل به خدا ؛ نهم چشمهء يقين ؛ دهم چشمهء عقل ؛ يازدهم چشمهء محبت ؛ و دوازدهم چشمهء انس و خلوت و آن چشمهء خود معرفت است كه از آن همهء اين چشمه‌ها جوشيدن مىگيرد . كسى كه از يكى از اين چشمه‌ها مىنوشد ، از حلاوت آن حظّ مىبرد و آرزوى چشمهء بالاتر مىكند ، و بدين گونه از چشمه‌اى به چشمهء ديگر مىرود تا به اصل مىرسد ؛ و چون به اصل رسيد ، در حق تحقق مىيابد . » « 77 » ما اين متن را به تفصيل ترجمه كرديم زيرا شايان اهميت اساسى است . امام صادق ( ع ) در سطور آخر آن ساختار تجربهء عرفانى را كه صعود از چشمه‌اى به چشمهء ديگر است به وضوح نشان مىدهد ، و براى اين صعود دوازده مرحله تعيين مىكند كه از نظريّهء بسيار مشهور « مقامات » و « احوال » در عرفان اهل سنّت خبر مىدهد . معمولا اين نظريه را به ذوالنّون نسبت

--> ( 74 ) . متذكر مىشويم كه كلمهء عقل در نزد امام جعفر صادق ( ع ) دو معنى دارد ؛ يكى معنى كهن كه به موجب آن عقل مخالف هوى است ، چنان كه در تفسير يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ : خدا هر چه را بخواهد محو يا اثبات مىكند ( رعد ، 39 ) مىگويد : اللّه يمحوا الهوى و يثبت العقل : خدا هوا را محو و عقل را اثبات مىكند ؛ و در معنى ديگر ، كه فلسفىتر است ، عقل در تقابل با دل قرار مىگيرد و به عنوان قوّهء شناخت گرفته مىشود ، در اين معنى مىتوان عقل را به intellect ترجمه‌كرد . اين معنى دوم را در نزد ترمذى قبلا در يادداشت شمارهء 20 آورديم . ( 75 ) . امام صادق در تفسير آيهء 125 بقره مىگويد : جعل قلبك مقام المعرفة ( مجموعهء آثار سلمى ، ص 23 ) . ( 76 ) . تفسير آيهء 11 الرّحمن ؛ متن آن در صفحهء 134 آمده است . ( 77 ) . نگاه كنيد به : مجموعهء آثار سلمى ، ص 30 .