مىدهند ، ولى متنى كه در بالا آورديم به روشنى نشان مىدهد كه اين اشتباهى بيش نيست ؛ كتابهاى قديمى صوفيه چيزى را به ذوالنّون نسبت داده‌اند كه خود او ، به عنوان « ناشر » تفسير منسوب به امام جعفر صادق ( ع ) ، فقط آن را منتشر كرده‌است ، نه اينكه آن را از پيش خود ساخته باشد . چند متنى كه از ذوالنّون روايت كرده‌اند ، از بابت ساختار تجربهء عرفانى ، به استوارى متن منقول بالا نيست . وانگهى اين متن منحصر به فرد نيست . دو قطعهء ديگر نيز هست كه فهرستى از مراتب تجربه به دست مىدهد . ترتيب و تعداد اين مراتب از فهرستى به فهرست ديگر فرق مىكند و اين نشان مىدهد كه اين تعليم در حال تكوين بوده و هنوز عناصر آن قطعيّت نيافته بوده است . نخستين اين قطعات كه قبلا ماسينيون آن را يافته‌بوده‌است « 78 » تفسيرى است دربارهء آيهء تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً ( فرقان ، 61 ) . امام جعفر صادق ( ع ) ، با توسّل به استعارهء « مطابقتها » ميان جهان هستى و دل آدمى ، مىگويد : خدا آسمان را به سبب بلندى آن « سماء » مىنامد و دل نيز « سماء » است ، چه با ايمان و معرفت تا بىحدّ و بىنهايت به بالا بر مىشود ، زيرا همچنانكه « معروف » را حدّى نيست ، « معرفت » به او را نيز حدّى نيست . « 79 » امام جعفر صادق ( ع ) ، پس از اين « مطابقت » ، مطابقت ديگرى ميان بروج دوازدهگانه و دوازده « برج » دل برقرار مىكند و مىگويد صلاح دل به يمن اين بروج برقرار مىماند ، همچنانكه دوام صلاح دارفانى و اهل آن ناشى از بروج دوازدهگانه است . اين بروج دل عبارت است از : ايمان ، معرفت ، عقل ، يقين ، اسلام ، احسان ، توكّل ، خوف ، رجا ، محبت ، شوق ، وله . « 80 » همچنانكه در متن قبلى كه در آن از دوازده چشمه مطابق با دوازده مرتبه نام برده‌شده‌است ، در اينجا نيز رقم دوازده حفظشده‌است ، امّا از دوازده مرتبه چهار مرتبه ميان دو فهرست مشترك است . در مورد مراتب ديگر ، تفاوتها از مقولهء مباينت نيست ، بلكه تغييرى است در جهت غناى بيشتر ، زيرا از دو فهرست يكى ديگرى را تكميل‌مىكند .

--> ( 78 ) . مصائب ، ص 496 ، از روى عرايس‌البيان روزبهان بقلى ؛ همچنين نگاه‌كنيد به تحقيق ، ص 429 . ( 79 ) . قبلا به كلمهء « معروف » كه امام جعفر صادق ( ع ) به جاى نام خدا ، به عنوان متعلق معرفت ، به كارمىبرد برخورديم . اين كلمه را بعدا خرّاز تكرار مىكند و مرتبا آن را در اشاره به خدا به كار مىبرد . ( 80 ) . سمى السماء لرفعتها و القلب سماء لانه يسمو بالايمان و المعرفة بلا حدّ و لا نهاية . كما انّ المعروف لا حدّ له كذلك المعرفة به لا حدّ لها . و بروج السماء مجارى الشمس و القمر و هم الحمل و الثّور و الجوزاء و السّرطان و الاسد و السنبلة و الميزان و العقرب و القوس و الجدى و الدلو و الحوت . و فى القلب بروج و هو برج الايمان و برج المعرفة و برج العقل و برج اليقين و برج الاسلام و برج الاحسان و برج التوكّل و برج الخوف و برج الرجاء و برج المحبّة و برج الشرق و برج الوله . فهذه اثنا عشر برجا بها دوام صلاح القلب كما ان الاثنى عشر برجا من الحمل و الثور الى آخر العدد بها صلاح دار الفانية و اهلها ( مجموعهء آثار سلمى ، ص 46 ) .