ب . جفر نخست چند كلمه‌اى درباب جفر بگوييم كه در روايات آن را با نام امام جعفر صادق ( ع ) مرتبط كرده‌اند . اين كلمه چندين معنى دارد كه ما تنها به اين معنى آن مىپردازيم كه عبارت است از علم ارزش نمادى حروف الفبا . صوفيه فراوان به اين علم توسّل جسته‌اند ، و اگر تفسير امام ( ع ) يگانه منبع آن نيست ، بارى تأثير بسيار در گسترش آن در محافل سنّى داشته است . پيدايش جفر بىگمان مربوط به « حروف مقطّعه » اى است كه در آغاز بعضى از سور قرآنى آمده است . « 60 » اين حروف ناگزير مسائلى را در برابر فهم خوانندگان قرآن مطرح كرده است . بعضى ، از همان آغاز ، آنها را علاماتى اسرار آميز دانستند كه معنى آنها هيچ گاه بر آدميان مكشوف نخواهد شد . روايتى مىگويد : « در خبر است كه عمر و عثمان و ابن مسعود مىگفتند : حروف مقطّعه رازى است كه نبايد در صدد تفسير آن برآمد . » « 61 » بعيد نيست كه مقاتل بر اين عقيده بوده باشد ، چه در تفسير خود از تفسير آنها امتناع‌كرده‌است . بعضى ديگر ، در مقام لغت شناس يا مفسّر عقلى مذهب ، آنها را حرفاغازهايى دانسته‌اند ، و به قول بلاشر با صرف « گنجينه‌هايى از مهارت » كوشيده‌اند تا كليد آنها را به دست آورند . براى معتقدان به جفر و براى صوفيه « حروف مقطّعه » در قرآن معنى نخستينى دارد كه موقعيّت « مقطّع » بودنشان به آنها مىبخشد . اين معنى « موقعيّتى » را امام جعفر صادق ( ع ) به وجه شايان تحسينى در آغاز سورهء آل عمران ، دربارهء حروف مقطعهء « الم » ، نشان داده است : « حروف مقطّعه در قرآن اشاراتى است به وحدانيّت و فردانيّت و ديموميّت و قيام حق به ذات خود و استغناى او از ماسواى خود . » « 62 » بنابراين ، اين حروف ارزش رمزى به معنى كامل كلمه به خود مىگيرند از اين جهت كه « جدا » و « مجزّا » يند و بيرون از سياق كلماتىاند كه به حروف صورت مىبخشند . « رمزيّت » آنها ما را به خدا حواله‌مىدهد ، نه به عنوان حرفاغازهايى كه بايد كشف و كامل كرد تا معنايى براى آنها يافت ( مانند مثلا الر الرّحمن ) ، بلكه به سبب آنكه اين حروف ، به صفت خدايند ، كه واحد و يگانه و قائم به ذات است ، مستقل‌ّاند و بيرون از هر سياق سخنى به خود موجودند . امام صادق ( ع ) به سبب همين مقطّع بودن آنها به آنها محتوايى نمىدهد ، زيرا آنها دقيقا به سبب تهى از معنى بودن است كه معنايى مىگيرند و ما را به انديشيدن

--> ( 60 ) . نگاه كنيد به : مصائب ، ص 590 به بعد ؛ بلاشر ، مقدّمه ، ص 149 - 144 ؛ Jeffery , ThemysticL ettersoftheKoran , M . W . 062 - 742 . pp ، ( 1924 ) 14 . ( 61 ) . نقل از ابواللّيث سمرقندى ( متوفى 375 / 985 ) ، در تفسير او ، نسخهء خطى كوپريلى ، 72 ، برگ 5 الف . ( 62 ) . الحروف المقطوعة فى القرآن اشارات الى الوحدانيّة و الفردانيّة و الدّيموميّة و قيام الحقّ بنفسه بالاستغناء عمّا سواء ( مجموعهء آثار عبد الرحمن سلمى ، ج 1 ، ص 24 ) .