در همهء اين متنهاى قرآنى ، آنجا كه مقاتل براى توضيح ابهامات آيات به تدابير تخيّلى توسّل مىجويد ، امام جعفر صادق ( ع ) ابهامات را اشاراتى استعارى مىداند كه به تجارب زندگى روحانى باز مىگردد . آن حضرت نظير اين گونه مطابقت لفظ آيه با متن تجربه را در بسيارى از استعارات مربوط به خورشيد و ماه و مانند آنها نيز ، كه جاى جاى در گزارشهاى قرآنى آمده است ، كشف مىكند . اگر خدا در آيهء وَ سَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ ( نحل ، 12 ) شب و روز و خورشيد و ماه را مسخّر انسان مىكند ، براى آن است كه انسان ، به پيروى از آنها ، دل خود را مسخّر « محبت به خدا و معرفت او » كند ، و بدين گونه مسخّر كسى شود كه همه چيز را مسخّر او كرده است . « 55 » اين مطابقت در تفسير آيهء أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِيَ وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ ؟ ( نمل ، 61 ) آشكارتر است . همهء اين عناصر ، يعنى رود و كوه و دريا براى امام « اشاراتى » است به حقايق دين : أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً ، به توضيح امام ( ع ) ، يعنى كسى كه دل اولياء خود را قرارگاهى براى معرفت خود ساخت ؛ و در هر نفسى رودهاى فيضان احسان خود را روان كرد ؛ و آن را با كوههاى توكل استوار داشت و با انوار اخلاص و يقين و محبت بياراست ؛ وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً يعنى ميان دل و نفس مانعى پديد آورد تا نفس با تاريكيهاى خود بر دل غلبه نكند ؛ اين مانع توفيق او ( توفيق الهى ) و عقل است . « 56 » در آيهء 11 سورهء الرّحمن سخن از زمين است كه فِيها فاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ ( در آن ميوه‌هاست و نخلهايى كه در غلافند ) ؛ ولى زمين براى امام جعفر صادق ( ع ) دل اولياء است و ميوه‌ها و نخلها نيز معنى استعارى دارند : « خدا دل اولياء خود را باغ انس خود كرده است ؛ در آن درختهاى معرفت نشانده كه ريشه‌هاشان استوار در سرّ آنها و شاخه‌هاشان برافراشته در حضرت الهى است . آنها در هر زمان از اين درختان ميوه‌هاى انس الهى مىچينند ، و چنان كه مىفرمايد : فِيها فاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ ، يعنى ذات الألوان ، يا به انواع مختلف ، كه هر كس نوعى از آنها را به قدر سعى خود ، و آنچه از مبادى معرفت و آثار ولايت بر او آشكار شده است ، مىچيند . » « 57 »

--> ( 55 ) . سخّر لك الكل لئلّا يشغلك عنه شىء و تكون مسخّرا لمن سخّر لك هذه الاشياء . فانّه سخّر لك كلّ شىء و سخّر قلبك لمحبّته و معرفته و هو حظّ العبد من ربّه ( همان ، ص 38 ) - م . ( 56 ) . اى من جعل قلوب اوليائه مستقر معرفته و جعل فيها انهار الزوايد من بره فى كل نفس و اثبتها بجبال التوكل و زينها بانوار الاخلاص و اليقين و المحبة « و جعل بين البحرين حاجزا » اى بين القلب و النفس لئلا تغلب النفس القلب بظلماتها . . . فجعل الحاجز بينهما التوفيق و العقل ( همان ، ص 48 ) - م . ( 57 ) . جعل الحق قلوب اوليائه رياض أنسه فغرس فيها اشجار المعرفة اصولها ثابتة فى اسرارهم و فروعها قائمة بالحضرة فى المشهد . فهم يجنون ثمار الانس فى كلّ اوان . و هو قوله تعالى « فِيها فاكِهَةٌ وَ النَّخْلُ ذاتُ الْأَكْمامِ » اى ذات الالوان كل يجنى