فرشتگانى كه در غزوهء بدر براى او جنگيدند نيستند ، بلكه « لشكرهاى يقين و ايمان به خدا و توكّل بر اويند » . « 49 » همچنين سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي ( حجر ، 87 ) نه هفت آيهء فاتحه است و نه هفت سورهء بزرگ قرآن ، بلكه هفت كرامتى است كه خدا به محمد ( ص ) ، به عنوان وقايع تجربهء درونى ، عطا فرموده است : هدى ، نبوّت ، رحمت ، شفقت ، مودّت و الفت ، نعمت و « سكينه » ( وقار و طمأنينه ) ، و قرآن عظيم كه شامل اسم اعظم خداست . » « 50 » اين قرائت استنباطى ، كه تاريخ بيرونى را به تاريخ درونى تغيير ماهيّت مىدهد ، مستلزم مراجعهء دائم به تفسير استعارى قرآن است . چنان كه مثلا وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ ( حج ، 26 ) براى امام جعفر صادق ( ع ) به اين معنى است كه « نفس خود را از هرگونه آميزش با خطاكاران و هرگونه پيوندى با هرچه جز خداست پاكيزه دار » . « 51 » همچنين در اين آيه كه مىفرمايد : وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ ( ابراهيم ، 35 ) ، « شهر » ى كه ابراهيم براى آن دعا مىكند نماد دل عارفان است ، و « بتانى » كه ابراهيم از خدا مىخواهد كه او و فرزندانش را از آنها دور بدارد وسوسهء درونى محض است : « مرا به مشاهدهء « خلّت » ( دوستى ) بازمگردان ، و فرزندان مرا به مشاهدهء صفت پيامبريشان باز مگردان » « 52 » ، چه اين « مشاهده » نگاه را از خدا برمىگرداند و متوجّه بتهاى نعمتهاى او مىكند . همچنين امام صادق ( ع ) در آيهء إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها : پادشاهان چون به قريه‌اى درمىآيند آن را ويران مىكنند ( نمل ، 34 ) اشاره‌اى به دل مؤمنان مىيابد و آن را چنين تفسير مىكند : « چون معرفت به دلها راه يابد ، آرزوهاى باطل و خواهشهاى جزئى را از آن مىراند تا ديگر در دل جز تنها براى خداى تعالى جايى نباشد » . « 53 » امام ( ع ) از آيهء ، خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ ( اعراف ، 31 ) ، كه توضيح آن براى مفسّرانى كه در تفسير خود به لفظ اكتفامىكنند و به مناسك بيرونى زيارت توسّل مىجويند ، بسيار دشوار است ، به واسطهء استعارهء « زينت » كه در آن آمده است چنين استنباط مىكند : « اعضاى بدن خود را ، پس از آنكه خدا آنها را وسايلى براى به‌كار بستن فرايض خود كرده‌است ، از هرگونه تماس با اشياء محفوظ دار » . « 54 »

--> ( 49 ) . ذلك جنود اليقين و الثّقة باللّه و التوكّل على الله ( نقل از مجموعهء آثار ابو عبد الرحمن سلمى ، گردآورى نصرالله پورجوادى ، ج 1 ، ص 31 ) - م . ( 50 ) . ثم اكرمناك بسبع كرامات اولها الهدى و الثّانى النبوّة و الثالث الرحمة و الرابع الشفقة و الخامس المودّة و الالفة و السّادس النّعيم و السابع السكينة و القرآن العظيم و فيه اسم اللّه الاعظم ( همان ، ص 37 ) - م . ( 51 ) . طهّر نفسك عن مخالطة المخالفين و الاختلاط به غير الحق ( همان ، ص 44 ) - م . ( 52 ) . لا تردنى الى مشاهدتى الخلّة و لا تردنى اولادى الى مشاهدة النبوّة ( همان ، ص 37 ) - م . ( 53 ) . ان المعرفة اذا دخلت القلوب زال عنها الامانى و المرادات اجمع . فلا يكون فى القلب محلّ لغير اللّه تعالى ( همان ، ص 48 ) - م . ( 54 ) . ابعد اعضاءك من ان تمسّ بها شيئا بعد ان جعلها اللّه آلة تؤدى بها فرايض اللّه ( همان ، ص 28 ) - م .