مىآيد دقيقا همين مفهوم « حضور » است ، زيرا به قول ترمذى شرط شهادت حضور در مشهود است ، هم با روح و هم با نفس و هم با همهء اعضاء . آخرين معنى « شهيد » « قتيل » يا كشته در راه خداست . « شهيد » در حقيقت شاهد به دو معنى است . نخست روحش ، در نزد خدا ، سهم رزقى را كه براى او در بهشت تعيين شده است مشاهده مىكند : أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ : زنده‌اند و نزد پروردگارشان به آنها روزى مىدهند ( آل عمران ، 169 ) . سپس هر يك از شهيدان شاهد « مجمع » بزرگى بوده‌اند كه در آن روحشان در پيشگاه پروردگار عرضه مىشود . اين « مجمع » بزرگ روحها چيست ؟ ترمذى به حديثى استناد مىكند كه مىگويد : هنگامى كه خدا مرگ را آفريد ، مرگ فرشتگان را به وحشت انداخت . آن‌گاه خدا به آنها خبرداد كه بندگانى خواهندبود كه در نوشيدن تلخى مرگ درنگ نخواهندكرد : حتى با هم در وصول به آن رقابت خواهندكرد ، زيرا تمناى آنها براى وصول به مرگ مرگ را برايشان آسان خواهدكرد . و چون فرشتگان اظهار تمايل كردند كه اين گروه از مؤمنان را نظاره‌كنند ، ارواح آنان در مجمع بزرگى در برابر آنها عرضه‌شدند . به همين سبب كسى كه در آن شركت كرده‌است و شاهد اين « عرض » بوده‌است شهيد ناميده شده است . اين مؤمنانى كه به شهادت تخصيص شده‌اند چگونه قابل تشخيص‌اند ؟ در قرآن آمده است : قُلْ يا أَيُّهَا الَّذِينَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِياءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ ، فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ( بگو : اى قوم يهود ، اگر دعوى آن داريد كه دوستان خداييد . . . پس تمنّاى مرگ كنيد ، اگر راست مىگوييد ، جمعه ، 6 ) . پس اولياء خدا به عشق ديدار او و به شوق او تمنّاى مرگ مىكنند ؛ شوق خود را با فدا كردن جان خود در راه خدا نشان مىدهند . بعضى از آنها از بسيارى معرفت خدا « كه سينه‌اشان را مىگشايد » و انوار آنجهانى كه بر دلشان مىتابد ، در سراسر زندگى خود در آتش اين شوق مىسوزند : اينان اولياء خدايند ، به شوق او زنده‌اند و مدّتها پيش از آنكه مرگ به سراغشان برود آغوش به روى آن مىگشايند . بعضى ديگر هستند كه اين شوق در دلشان ، بر اثر جنگ ( حرب ) ، در لحظه‌اى كه به آن مىپردازند ، برانگيخته مىشود : آن گاه آنان را مىبينى كه چنان حميّت پرشورى در راه خدا از خود نشان مىدهند كه با نوميدى از زندگى و تحقير مرگ ، جان خود را براى خدا در جنگ فدا مىكنند ؛ تا آنجا مىجنگند كه كشته شوند ، و اين مرگ ثابت مىكند كه روحشان در مجمع بزرگى كه در آن روحشان در معرض تماشاى فرشتگان است شركت جسته است : به اين معنى است كه آنها شهيد ، يعنى شاهدند . روح ( برگ 75 ب ) ترمذى به كلمهء « روح » ، كه ما قبلا در تفسير مقاتل آن را بررسى كرديم ، تنها شرح بسيار