اطراف شام به حجاز آمد . « 1 » پيشتر گفتيم كه از نظر مصادر عربى ، محل اختراع كتابت عربى شهر انبار بوده ، ولى سنگ نوشته‌هايى كه در شمال جزيره كشف شده ، دلالت دارند بر اينكه كتابت در شمال جزيره ، در بلاد انباط تولد و رشد يافت سپس تحت تأثير شرايط سياسى به طرف مشرق « 2 » رفت و در شهرهاى عربى ، در عراق زمينه مناسبى پيدا كرد كه تحول و اصالت يابد و در حيره و ساير آباديهاى عربى كه قبلا به آنها اشاره شد ، منتشر گردد . بنابراين ، گسترش كتابت ميان عرب عراق پيش از اسلام ، امرى مسلم است و در آن شكى نيست ، همچنين رابطهء مكه با اهل حيره ، و اهل حيره با مكه نيز مسلم است ، از اين رو بعيد نيست كه بعضى از اهالى مكه و مدينه ، كتابت را از اهل حيره ياد گرفته باشند و همانها ، به قريش و غير قريش ياد داده باشند . « 3 » اما بايد دانست كه تا كنون حتى يك متن جاهلى مكتوب كه مربوط به عرب عراق باشد كشف نشده « 4 » و شايد عامل جغرافيايى و كيفيت و موادى كه در كتابت ، مورد استفاده واقع مىشده ، در اين امر مؤثر بوده است . « 5 » استاد خليل يحيى نامى ، اين مطلب را انكار مىكند كه خط نبطى ، تحول يافته و به كتابت عربى ، در حيره و يا بلاد « غساسنه » منتقل شده است ، به اين بيان كه حيره و بلاد غساسنه ، پيش از اسلام ، فرهنگ سريانى داشته است ، چون مردم آنجاها نصرانى بودند و خط سريانى ، خط رسمى اين بلاد بود و در نتيجه او منكر آن مىشود كه قلم نبطيان بت پرست ، در سرزمينى كه فرهنگ نصرانى داشته متحول شده است و به همين جهت ، او انتقال قلم عربى از حيره به حجاز را ، انكار مىكند . « 6 »

--> ( 1 ) جواد على ، ج 1 ، ص 188 ، ابو بكر ابن عربى ، قسمت 4 ، ص 1946 . ( 2 ) . 8 . p ، Abbott . 2 ( 3 ) . جواد على ، ج 7 ، ص 65 . ( 4 ) جواد على ، ج 1 ، ص 192 : اشاره مىكند كه يك جهانگرد انگليسى به نام ( لوفتس ) سنگ نوشته‌اى كه با خط مسند نوشته شده بود در « وركاء » عراق پيدا كرد . و بنگريد به : ج 7 ، ص 61 . ( 5 ) جواد على ، لهجة القرآن الكريم ، مقاله‌اى در مجلة المجمع العلمى العراقى ، مجلد سوم ، 1955 م ، ج 2 ، ص 283 - 284 . ( 6 ) اصل الخط العربى ، ص 102 - 103 ، صلاح الدين منجد نيز همين نظر را دارد . بنگريد به : دراسات فى تاريخ العربى ، چاپ اوّل ، بيروت ، دار الكتاب الجديد ، 1972 م ، ص 12 - 13 .