ولى بايد گفت : گسترش نصرانيت در حيره و بلاد غساسنه ، « 1 » به معناى اين نيست كه آنها قلم سريانى را به كار مىبردند ، بلكه روايات عربى ، تصريح دارند بر اينكه : بشر بن عبد الملك نصرانى بود و عدى بن زيد نيز ، نصرانى بود و اين دو نفر ، در به كارگيرى كتابت عربى و گسترش آن ، پيش از اسلام ، نقش داشتند و تصادفى نيست كه دو سنگ نوشته ، از نقوش جاهلى كه عبارتند از : نقش حران و نقش زبد ، بنابر قول راجح ، به دست چند نفر نصرانى نوشته شده است . « 2 » بنابراين ، غرابتى ندارد اينكه عربها قلم واحدى داشته باشند ، خواه نصرانى باشند و خواه بت پرست . يك احتمال قوى در اينجا وجود دارد و آن اينكه كتابت عربى در حيره و انبار ، تحولى عظيم يافته و اين همان چيزى است كه مصادر عربى به « مرامر » و دو رفيق او نسبت داده‌اند ، البته اگر توجيهى كه ما براى كار آنها در گذشته ذكر كرديم ، درست باشد . آيا از مطالب ياد شده ، اين نتيجه گرفته مىشود كه تنها طريق رسيدن كتابت عربى به حجاز ، همان حيره و دومة الجندل بوده است ؟ دليلى وجود ندارد كه ورود مستقيم كتابت عربى از قسمتهاى شمالى به حجاز را نفى كند ، به ويژه كه بسيارى از كتابهاى نبطى از طرف شمال يعنى از حجر ( شهرهاى صالح ) ، علا و تيماء به شهرهاى حجاز رسيده است ، به اضافه كه ميان اهل حجاز و بلاد شام ، روابط تجارى مستمرى وجود داشته است . بنابراين ، ارتباط حجاز با قسمتهاى جنوب ، مانند بلاد انباط و اينكه سنگ نوشته‌هاى نبطى ، همگى از اين سرزمين است و وجود رابطهء دائمى ميان آنها ، همگى از عواملى هستند كه تطور كتابت عربى را در اين سرزمين تشجيع مىكنند . « 3 » شكى نيست كه اكنون دلايل كافى براى دادن حكم قطعى درباره اين عوامل در دست نيست و آنچه هست ، روايات عربى و سنگ نوشته‌هاى اندكى است كه تا حدى مىتوان نتايج قابل قبولى از آنها كسب كرد . دربارهء زمان رشد كتابت عربى و تاريخ استوارى و انتقال آن به حجاز بايد بگوييم كه

--> ( 1 ) دربارهء ديانت اهل حيره و غساسنه ، نك : ابن رسته ، مجلد 7 ، ص 17 ، يعقوبى ، كتاب البلدان ، ليدن ، ( چاپ شده در آخر الاعلاق النيسة ، 1891 م ، ص 309 ، ابن دريد ، الاشتقاق ، ص 11 ، سيوطى ، المزهر ، ج 1 ، ص 212 . ( 2 ) . 13 - 12 . p ، Abbott . 2 . ( 3 ) همان مصدر ، ص 8 ، 12 .