بلاذرى آمده بود كه آنها ، هجاى عربى را با هجاى سريانى مقايسه كردند ، « 1 » و شايد در نام « جزم » اشاره‌اى به اين اصلاح و تعديل باشد ، همان نامى كه كتابت عربى پيش از اسلام ، با آن معروف بود و بعضى از دانشمندان گذشته را وادار كرده بود كه بگويند : علت اين نامگذارى ، جدا شدن آن از خط « مسند » است كه در گذشته بطلان اين ادعا را روشن كرديم . « جزم » در بعضى از معانى خود به معناى « نوعى كتابت » است و آن منظم كردن حروف مىباشد و قلم جزم حرف ندارد . « 2 » گويا كه نقش آن سه نفر ، تنظيم حروف و ترتيب آنها بوده كه نظم بيشترى پيدا كند و كاتب به آسانى آنها را بنويسد و يا چيزى از اين قبيل . « 3 » و به كار آنها در زيباسازى خط « جزم » گفته شد ، و چنين نبوده كه آنها خط عربى را از خط « مسند » اخذ كنند ، بلكه اين نامگذارى به سبب تعديلى بود كه آنها در حروف به عمل آوردند و حروف را نظم و انسجام بيشترى دادند . روايات عربى ، بر نقشى كه عرب عراق پيش از اسلام ، در تطور خط عربى داشتند ، تاكيد دارند . آنها بودند كه خط را به حجاز منتقل كردند و شايد در شهرهاى عربى در غرب عراق ، به صورت گسترده‌اى با خط عربى مىنوشتند و اين پيش از آن بود كه خط ، به حجاز و قلب جزيرهء عربى برسد ، چون روايات عربى طريق وصول خط را ، از حيره و دومة الجندل به سوى مكه و طايف مىدانند . به زودى محل نشو و نماى خط عربى و طريق ورود آن به حجاز و تاريخ آن را بيان خواهيم كرد . البته آن را پس از بررسى بحثهاى جديد عنوان خواهيم نمود ، بحثهايى كه آگاهيهاى با ارزشى در زمينهء ريشه و نشو و نماى خط عربى به دست مىدهد و به بررسى نقوش عربى كشف شده ، مىپردازد ( هر چند كه اين نقوش اندك است ) و آنها را كه به

--> ( 1 ) مصدر پيشين ، ص 7 . ( 2 ) ازهرى ، تهذيب اللغة ، قاهره ، ج 1 ، ص 627 و بنگريد به : جوهرى ، ج 5 ، ص 1887 ، زمخشرى ، اساس البلاغة ، قاهره ، دار الكتب العربيه ، 1922 م ، مادهء ( جزم ) ، ج 1 ، ص 123 ، آنجا كه مىگويد : « قلم جزّم اعتدال قلم است و حرفى براى آن نيست » ؛ فيروز آبادى ، القاموس المحيط ، چاپ دوم ، قاهره ، مصطفى البابى الحلبى ، 1952 م ، ج 4 ، ص 91 ، مادهء ( جزم ) . ( 3 ) أ . هوداس ، محاولة فى الخط المغربى ، مقاله‌اى در سالنامهء دانشگاه تونس ، 1966 ، م ، شمارهء سوم ، ص 190 - 191 و نيز بنگريد به : 8 - 7 . P . tt 660 A