روزگار بطلميوس دوم ( 284 - 246 ق . م ) در مصر صورت گرفته است - دو بار آن را با جوشن يكى دانسته است . « 1 » گذشته از اين كه وادى طميلات ، سرزمينى بيابانى است و كانالى كه از رود نيل آب مىگيرد ، از ميان آن مىگذرد و امروزه - البته با پيش چشم داشتن دگرگونىهايى كه در كار كشاورزى پيش آمده - مىتواند پشتوانه و كارساز دوازده هزار ساكنين كشاورز آنجا باشد ، و از سدهء پيش به اين سو چهار هزار تن از صحرانشينان در آن زيست مىكنند . طبيعت اين سرزمين در گذشته نيز به همين گونه بوده است . در روزگارى كه مرزبان « مرپنتاح » ( 1224 - 1214 ق . م ) به قبيله‌هاى بيابان نشين « شاسو » اجازه داد كه از ادوم به آن سرزمين درآيند . « 2 » و اما از ديدگاه من ، اين سرزمين « جوشن » در وادى طميلات بوده است و طميلات از شاخهء شرقى نيل ( بيلوزى ) به سوى شرق تا درياچهء تمساح گسترش داشته است و ما نمىتوانيم اين « جوشن » را در جنوب فلسطين بپنداريم يا در منطقه‌اى كه از وادى عريش تا غزّه گسترده است ، زيرا اين پندار با آمدن بنى اسرائيل به مصر و زيستن در آن جا به هيچ روى سازگار نيست . گذشته از اين ، دور نمىنمايد كه جايى را در جنوب فلسطين ، « جوشن » ناميدن ، چه بسا به انگيزهء زنده نگه‌داشتن خاطراتى بوده است كه اسرائيليان نمىتوانسته‌اند ذهن و ضمير خود را از آنها پاك سازند ؛ و چه بسا از همين روى بوده كه اين نام را بر شهرى در كوهستان « يهودا » نيز نهاده‌اند ؛ نيز چون اين شهر در خرّمى و خوش آب و هوايى همانند « جوشن » مصر بوده است ، همان‌گونه كه آزار و شكنجهء بنى اسرائيل كه تورات از آن سخن گفته ، با ساختن شهرهاى رامسس ( - عمسيس ) و فيتوم ( - بيتوم ، بر - أتوم ) در پيوند است . « 3 » از اين دو شهر رامسس در جايى بوده نه چندان دور از وادى طميلات و جايگاه فيتوم بىگمان در خود وادى طميلات بوده ، همان‌گونه خروج بنى اسرائيل از مصر نيز از همين جا يعنى از رامسس به سكّوت و . . . بوده است . « 4 » و هيچ نشان و دليل ، حتى هيچ اشاره‌اى در دست نداريم ، بر اين كه اسرائيليان از آن گاه كه در روزگار يوسف ، در مصر ماندگار شدند تا پيش از روزگار مومنى از آن جا كوچ كرده و بيرون رفته باشند .

--> ( 1 ) . سفر پيدايش ، 45 : 28 - 29 . ( 2 ) . A . Lods , op - cit , p . 172 - 174 . ( 3 ) . سفر خروج ، 1 : 12 ( مترجم ) . ( 4 ) . همان ، 12 : 37 ( مترجم ) .