« رع » و واژگانى ديگر بوده است ، مثلا نام يكى از آنها چنين معنايى داشته است : « بشكوه و بيم‌آور است نيروى رع » ، و نام ديگرى چنين معنايى : « رع ، سالار شمشير است » . 3 . چهرهء مادينهء برهنه‌اى كه بر كجاوه‌هاى روزگار هيكسوسيان پديدار مىشود ، نمايانگر الههء سامى « انت » يا « اتر - اشتارت » است كه در نوشته‌هاى پس از او به گونه‌اى ياد مىشود كه گويا همسر « ست - بعل » خداى ديگر آنان است . « 1 » 4 . از ديدگاه مفسران و مورخان مسلمان ، فرمانرواى هيكسوسى كه آيين يوسف را پذيرفت ، همو بود كه يوسف ، راز خواب او را بازنمود و فرمانروايى كه پس از او آمد به او ايمان نياورد . در اين باره ابن اثير الكامل مىنويسد : چون يوسف به عزيزى مصر رسيد ، پادشاه مصر ، « ريان » را به آيين خود فراخواند و او نيز پذيرفت و تا هنگامى كه زنده بود بر آيين يوسف بود . پس از او فرمانروايى مصر به فابوس . . . رسيد ، يوسف او را نيز به آيين خود خواند اما او نپذيرفت و يوسف در روزگار همو از دنيا رفت . « 2 » 5 . آزار اسرائيليان و بيرون راندن آنان از مصر ، نه بىدرنگ پس از بيرون راندن هيكسوسيان يا دوره‌اى كوتاه پس از آنان كه روزگارى دراز پس از آنان بوده است ، و اگر اين ديدگاه ما درست باشد كه فرعونى كه اسرائيليان را آزار داده و بيرون رانده ، رامسس دوم بوده ، ناگزير بيرون راندن و شكنجه كردن آنان نزديك به سه سده پس از بيرون راندن هيكسوسيان خواهد بود ، چرا كه بيرون راندن هيكسوسيان حوالى سال 1575 پيش از ميلاد بوده است و فرمانروايى رامسس دوم در سال‌هاى 1290 - 1244 پيش از ميلاد . 6 . درست است كه بنى اسرائيل در روزگار يعقوب و يوسف و نيز روزگارى نه چندان كوتاه پس از آنان ، بىگمان پيرو آيين يكتاپرستى بوده‌اند ، اما اين نيز درست است كه چند سده - دست كم سه سده - پس از يوسف ، به ويژه در روزگار آزار و شكنجهء اسرائيليان ، ديگر آن اسرائيليان يكتاپرست پيشين نبودند ، هر چند ته مانده‌هايى از آيين پيشين خويش را هنوز با خود داشتند . و همين‌گونه كه اسرائيليان از روزگار يوسف دور شدند و ماندگارى آنان در مصر به دراز كشيد و چه بسا از چهار سده فراتر رفت ، كم‌كم آيين يكتاپرستى پيشين خود را كه آيين

--> ( 1 ) . محمد بيومى مهران ، حركات التحرير فى مصر القديمة ، 152 - 155 ؛ نيز : T . Sove - Saderbergh , JEA , 73 , 1951 , p . 64 - 65 ; W . C . Hayes , Egypt from the Death of Ammenemes III ، 1965 ، p . 17 - 18 . ( 2 ) . تاريخ طبرى ، 1 / 363 ؛ ابن كثير ، البداية و النهاية ، 1 / 212 ؛ ابن اثير ، الكامل ، 1 / 83 .