مىانجاميد ، همگى درست و صحيح به نظر نمىرسد . و به هر روى اين پرسش كه « كدام يك از قبيله‌هاى اسرائيلى در مصر مىزيسته‌اند ؟ » پرسش خطايى است ، زيرا دسته‌بندى اسرائيليان به قبيله‌ها و بر هر قبيله نامى نهادن ، همه پس از آمدن آنان به فلسطين بوده است . بارى مىتوان پنداشت كه اسرائيليانى كه به مصر كوچ كرده‌اند ، هنگام جابه‌جايى و تغيير چراگاه با آن سرزمين پيوندهايى داشته‌اند و دور نيست كه آنان پس از خروج از مصر ، بار ديگر نيز به آنجا بازگشته باشند . اگرچه از چگونگى اين بازگشت چيزى نمىدانيم . به هر روى اينان كه به مصر آمده بودند . زيست‌گاهشان با زيست‌گاه خويشانشان كه در همسايگى فلسطين مىزيسته‌اند ، پيوسته بوده است ، و چه بسا همان هنگامى كه در مصر مىزيسته‌اند ، با آنان نيز پيوندها و رفت و آمدهايى داشته‌اند ؛ و داستان معجزهء خدايى رهايى خويش از دست مصريان را براى آنان گفته‌اند و اين داستان كه سخت در ذهن و ضمير آنان اثر نهاده بود ، كم‌كم سينه به سينه و تبار به تبار در همه جا گسترش يافت و براى نسل‌هاى بعدى چنان وانمود شد كه داستان رهايى ، رهايى همهء بنى اسرائيل بوده است و نه آن گروه اندكى كه در مصر مىزيسته‌اند . و از اين راه عقيدهء به خداوند را به رسميت شناختند ، همان كسى كه شكوهمندى و قدرت خويش را از راه رهايى بنى اسرائيل از سلطهء نيرومند مصريان به نمايش گذارد . بدين گونه داستان رهايى براى همگى بنى اسرائيل ، هم داستانى قوى و ملّى و هم از بنيادهاى باور دينى آنان گرديد . باورى كه در سامان دادن به اتحاد و يگانگى دوازده قبيلهء تحت حمايت قانون بىچون و چراى پروردگار ، نقش برجسته‌اى داشته است . « 1 » 4 . روزگار يوسف ( ع ) پژوهشگران دربارهء تعيين روزگار حضرت يوسف ، و در پى آن ، روزگار آمدن اسرائيليان به مصر ، هم راى و هم داستان نيستند و گويا مهم‌ترين زمينهء اين ناهم‌رايى اين باشد كه قرآن و تورات هيچ كدام نه تنها روزگار آمدن يوسف به مصر را باز نگفته‌اند كه نام پادشاهى را كه در آن روزگار بر مصر فرمان مىرانده است ، نيز ياد نكرده‌اند . گذشته از اينها ، مصر - سرزمينى كه پژوهشگران مىپنداشتند و اميد داشتند كه در آن اسناد و نوشته‌هايى بيابند ، هم روزگار با روى دادهاى ياد شده در تورات - نه تنها به هيچ روى از آمدن اسرائيليان به مصر ، نشانى به دست

--> ( 1 ) . Martin North , op - cit , p . 117 - 119 .