امرى دشوار است . « 7 » قرن چهارم هجرى آخرين دستاوردهاى خود را عرضه داشت و نام « اعجاز القرآن » را برگزيد و اين نام عنوان رساله‌هاى همهء انديشمندان اين قرن در اين زمينه شد . آثار ذيل از مشهورترين تأليفات اين انديشمندان در زمينهء اعجاز قرآن است : - النكت فى اعجاز القرآن ، از ابو الحسن على بن عيسى رمّانى ( فت 384 ه ق ) - بيان اعجاز القرآن ، از ابو سليمان حمد بن محمد خطابى - اعجاز القرآن ، از ابو بكر باقلانى ( فت 304 ه ق ) - بخش « اعجاز القرآن » كتاب المغنى فى ابواب التوحيد و العدل ، از قاضى ابو الحسن عبد الجبار معتزلى ( فت 315 ه ق ) « 8 » پيش از اين سخنان باقلانى را در مورد عالمان قبل از خود نقل كرديم و ديديم كه چگونه به عقيدهء او موضوع اعجاز قرآن موضوعى است كه « يارانش اندكند و طرفدارانش به جاى آن به امورى ديگر مشغولند و آنان كه اهل پرداختن به اين موضوعند آن را واگذاشته‌اند و اين امر دستخوش تعرض هر كس كه اراده كرده شده است ، تا جايى كه اوضاعى به سان آنچه در ابتداى امر وجود داشته پديد آمده و سخنانى همانند آنچه در هنگام ظهور قرآن دربارهء آن اظهار داشته شده بود مطرح شد ؛ برخى گفتند اين كتاب سحر است ، برخى گفتند شعر است ، برخى گفتند افسانه‌هاى پيشينيان است ، و گفتند « اگر مىخواستيم همانندى براى آن مىآورديم » - و سخنانى ديگر از اين قبيل كه خداوند آنها را از زبان آنان نقل كرده است كه آنها را دربارهء قرآن اظهار داشته و بر زبان آورده و به قرآن نسبت داده بودند » . « 9 » باقلانى به منظور جبران آنچه اسلافش از رسيدن بدان درمانده بودند به بسط كلام در مسئلهء اعجاز پرداخت تا حقايقى را دربارهء نظم قرآن ابراز دارد كه تنها در كتاب او مىتوان

--> ( 7 ) ثلاث رسائل فى الاعجاز ، ص 21 . ( 8 ) دو رساله رمانى و خطابى همراه با شافيهء جرجانى در مجموعه‌اى تحت عنوان ثلاث رسائل فى اعجاز القرآن از سوى دار الذخائر منتشر شده است . اعجاز القرآن باقلانى نيز در دار الذخائر با تحقيق آقاى احمد صقر ، و قبل از آن در سال 1953 م در دار التأليف قاهره و به همت آقاى عبد الله صديق ، و نيز در همين سال در بمبئى و با تحقيق دكتر عبد العليم رئيس گروه ادبيات دانشگاه عليگره هند منتشر شده است . بخش مربوط به اعجاز قرآن از كتاب المغنى قاضى عبد الجبار هم در سال 1960 م با تحقيق استاد امين الخولى ، از سوى وزارت فرهنگ مصر نشر يافته است . ( 9 ) اعجاز القرآن ، ص 5 .