فخر رازي عموميّت تعريف ابن سينا از قياس اقتراني را مورد تشكيك قرار داده مىگويد : شما در اين تعريف حكم كرديد : أوّلا به وجوب تكرار حدّ وسط ، ثانيا به نتيجه‌دار بودن قياس در صورت تكرار حدّ وسط ، در حالي كه كليّت هر دو حكم قابل نقض است ، زيرا مىتوان مواردى را نشان داد كه بدون تكرار حدّ وسط ، قياس صورت پذيرفته ونتيجة داده است وبر عكس مىتوان مواردى را نشان داد كه با تكرار حدّ وسط قياس داراى نتيجة نيست . أو براي نقض حكم اوّل دو شاهد مىآورد كه در آنها بدون تكرار حدّ وسط قياس شكل گرفته ونتيجة داده است . مورد اوّل مانند اين قياس كه مىگوئيم : الف مساوى باب است . ( صغرا ) وب مساوى با ج است . ( كبرا ) ونتيجة مىگيريم : الف مساوى با مساوى ج است . ( نتيجة ) كه در اين قياس كه به صورت شكل اوّل است تمام حدّ وسط يعنى « مساوى باب » كه در صغرا محمول است در كبرا تكرار نشده وفقط بخشي از آن يعنى « ب » در كبرا موضوع واقع شده است وبا وجود عدم تكرار حدّ وسط ، قياس نتيجة داده است . مورد دوّم مانند اينكه مىگوئيم : « الذرّة في الحقّه ، والحقّة في البيت ، فالذرّة في البيت . » كه حدّ وسط يعنى « في الحقّه » كه در صغرا محمول است فقط بخشي از آن ، يعنى « الحقّه » بدون « في » ، در كبرا تكرار شده وقياس بدون تكرار حدّ وسط نتيجة داده است « 1 » . خواجة نصير الدّين طوسي در پاسخ انتقاد فاضل شارح مىگويد : قياس مساواتى كه أو به آن تمسّك كرد ( كه صورت صحيح آن اين است : الف مساوى ب است ، وب مساوى با ج است ، پس الف مساوى ج است ) در آن « ب » ، كه موضوع قضيّهء دوّم است ، فقط بخشي از محمول قضيّه اوّل است . واين قياس به منزله اين است كه مىگوئيم : زيد مقتول با شمشير است ، وشمشير آلت آهنى است ، پس زيد مقتول با آلت آهنى است . در اين قياس نتيجة عين مقدّمه ( صغرى ) بوده ، با اين تفاوت كه در نتيجة لفظ « شمشير » حذف شده ولفظ « آلت آهنى » كه عبارت ديگرى از همان شمشير است جايگزين آن شده است . اين مثال از دو حالت بيرون نيست : يا بين مفهوم « مقتول با شمشير » ومفهوم « مقتول با آلت آهنى » آنچنان مغايرتى است كه مىشود يكى را بر ديگرى حمل كرد ، يا بين آنها مغايرتى نبوده وبه منزله دو لفظ مترادفى هستند كه از شئ واحدى حكايت مىكنند . اگر بين آنها مغايرتى را بپذيريم پس دليل فوق قياس نيست بلكه در قوّهء قياس است وهمان نتيجهء : « زيد مقتول با آلت آهنى است » را مىدهد . امّا در صورت دوّم كه گفته مىشود بين مفهوم « مقتول با شمشير » ومفهوم « مقتول با آلت آهنى » هيچ مغايرت مفهومي نيست وتغاير فقط لفظي است ، پس سخن فوق نه قياس مىباشد ونه در قوّهء قياس ، وآنچه را ما نتيجهء قياس

--> ( 1 ) - « همين كتاب » ؛ ص 6 - 285 .