در غير كتاب شفاء پسنديده‌اند واز صناعات جدل وخطابه وشعر به اختصار بحث كرده‌اند ، امّا خواجة نصير الدين طوسي به روش قدما در « أساس الاقتباس » و « منطق تجريد » از همهء صناعات خمس به تفصيل سخن گفته است . اين بود شرح بعضي از تغييرات وتصرّفاتى كه ابن سينا در تبويب وتنظيم مباحث منطق رايج در زمان خود اعمال كرده است . امّا استقصاى همهء مواردى كه أو در ضمن شرح وتبيين منطق ارسطوئى بر مطالب آن افزوده ، يا تحليل‌هاى بديع ونو ارائه كرده ، يا فروع جديدى را از أصول استنتاج نموده ، از مقايسه وتطبيق مؤلّفات ابن سينا با آثار أرسطو وشارحان قديم وجديد أو بدست مىآيد ، ونيازمند تحقيق مستقلّى است . « شرح إشارات » امام فخر رازي كتاب « إشارات » از همان آغاز تأليف مورد توجّه دانش پژوهان قرار گرفته وبر آن شرحها وحاشيه‌هاى بسيار نوشته‌اند « 1 » كه در ميان آنها شرح امام فخر رازي وخواجة نصير الدّين طوسي در بين أهل علم شهرت بيشتر يافته وتدريس آنها در حوزه‌هاى علمي از قرنها پيش تا به امروز رائج ومعمول بوده است . فخر رازي اين كتاب را يكبار شرح نموده وبار ديگر آن را به نام « لباب الإشارات » تلخيص كرده است . أو در ميان فلاسفه به آثار وأقوال شيخ الرّئيس بيش از همه توجّه داشته ، ودر تأليفات خود به نقل وتوضيح آنها يا وارد كردن اعتراض وتشكيك بر آنها پرداخته است . أو كتاب « عيون الحكمهء » ابن سينا را هم كه مانند « إشارات » حاوي گزيده‌اى از مسائل منطقي وفلسفي است ، شرح كرده است . أو در ديباچه شرح خود بر « إشارات » عظمت اين كتاب را ستوده ودر توصيف آن مىگويد : « كتاب « إشارات وتنبيهات » تأليف شيخ الرّئيس اگر چه حجم آن كوچك است امّا علم آن بسيار ، اسم آن بزرگ ، نظم آن پيچيده ، فهم آن مشكل ، داراى شگفتيهاى بزرگ ، منطبق بر كلام صاحبان انديشه‌هاى ناب ، در بر دارنده نكته‌هاى عجيب وفوايد غريبى است كه أكثر آثار مبسوط از آنها خالى ودر كتابهاى طولانى چيزى از آنها يافت نمىشود . وبسيارى از مردمان را ديدم كه براي تحقيق معاني آن به سوى آن روى آورده ، از اسرار و

--> ( 1 ) - براي شروح وحواشي بر كتاب « إشارات » ر . ك : حاجى خليفه ( چلپى ) ؛ 1 / 132 ؛ بروكلمان ، فهرست ( متن آلمانى ) ، 1 / 592 - 593 وپيوست أول آن ، 816 ؛ والذريعة ؛ 2 / 96 و 6 / 110 - 112 ؛ ومهدوى ، 35 و 36 ؛ وقنواتى ، 9 - 12 ؛ وعلى نقى منزوى ؛ مقدمهء إشارات ، 24 - 30 .