فخر الدين الرازي
مقدمه 28
منطق الملخص
اين گزارش نيز محتاج نقد وتكميل است . شناخت آثار منطقي فخر رازي ، ترتيب نگارش وساختار آنها ، علاوة بر گزارشهاى ياد شده ، از دو منبع ديگر نيز قابل اخذ است . نخست ، ارجاعات خود فخر است . وى در مواضع مختلفي به ديگر آثار خود اشاره مىكند واينكه آن اثر را تمام كرده است يا اميد مىبرد كه تمام كند . مأخذ دوم ، شارحان آثار أو بويژه كاتبى قزوينى است كه فراوان به آثار فخر رازي ارجاع مىدهد . بر أساس منابع ياد شده ، مىتوان آثار منطقي فخر رازي را سه قسم دانست : تك نگارهها كه غالبا صبغهء منطق پژوهى دارند ، متنهاى مختصر آموزشى ، شامل سه دانش منطق ، طبيعيات والهيات ، وشرحهايى كه وى بر آثار بو على نوشته است : يك - المنطق الكبير . تك نگاره مفصل كه فخر رازي در غالب آثارش مانند شرح عيون الحكمة والملخص به آن ارجاع مىدهد . در الملخص اتمام آن را اميد مىبرد . حاجى خليفه ورشر ( 186 ) از آن ياد كردهاند . كاتبى قزوينى در توضيح موضعي كه فخر در الملخص به اين كتاب ارجاع مىدهد ، مىگويد : نسخهاى از آن يافت نمىشود واگر نيز باشد ، معروف نيست ( المنصص ، 1 ، ص 438 ) ودر موضعي ديگر گويد : ما اين اثر منطقي را نيافتيم ، گفته مىشود ، مسوده آن نزد برخى از شاگردان وى بوده ودر حادثهء راهزنى از بين رفته است ( همان ، 2 ، 259 ) . اين سخن كاتبى با توجه به اينكه وى به بسيارى از كتابهاى متقدمان ومعاصران دسترسى داشته است وبه افراد زيادى ارجاع مىدهد ، قابل تأمل است . دو - الآيات البينات . عسقلانى در لسان الميزان ( 4 ، 426 ) صفدى در الوافي و