صدر المتألّهين نباشد كمتر نيست . « 1 » افزون بر اين ، از بيانى بسيار شيوا وروان برخوردار ودر تدريس وانتقال مضامين حكمي - عرفانى كم‌نظير بود . از اين رو أو را ملقّب به عنوان مدرّس كردند ؛ كه بحقّ شايسته وبرازندهء اوست . آخوند نوري عالمي تيزهوش وبا درايت بود . وى مىدانست كه در چه فضايى زندگى مىكند وبراي انتقال ميراث كرامند بر جاى مانده از صدر الحكماء المتألّهين چاره‌اى جز اين ندارد كه با عالمان قشرى ، حكمت ستيز ، نقل‌گرا واخبارى كنار آيد ، وبه گونه‌اى عمل كند كه زمينه‌اى براي نشر حكمت اسلامى ايجاد شود . لذا از مجادلهء با فقهاى معاصر خويش احتراز نمود ؛ ودر اثر همين تنش‌زدايى توانست در ميان علماى آن دوره منزلت وجايگاه خاصّ ووالايى را احراز كند ، به گونه‌اى كه همگان وى را به حسن اعتقاد وتقوا بستايند وحكيمى متديّن ، عالمي متشرّع ونيك اجتهاد بدانند . « 2 » آخوند نوري از سنّ بيست وپنج سالگى تا پايان عمر ، قريب به هفتاد سال به تدريس وتربيت شاگردان پرداخت . حوزهء درسى أو پربارترين وعظيم‌ترين وبىبديل‌ترين حوزه‌هاى حكمت اسلامى ونقطهء عطفى در تاريخ شكوهمند دانشهاى عقلي به شمار مىآيد . أو به خاطر ويژگيهاى منحصر به فردش - يعنى تسلّط بر مباني فلسفهء صدرايى وشيوايى بيان - در فاصلهء زماني بيش از نيم قرن ، نزديك به چهار صد انديشمند بزرگ را پروريد ، كه از جملهء آنها مىتوان به حكماى ذيل اشاره كرد : حاج ملّا هادي سبزوارى ، ملّا آقاى قزوينى ، ملّا عبد اللّه زنوزى ( متوفّاى 1257 ه . ق ) ، حاج ملّا محمّد جعفر لنگرودى ، سيّد رضى مازندرانى ، ميرزا سيّد محمّد فانى زنوزى ، ملّا محمّد على نوري ، شيخ زاهد گيلانى ، ملّا محمّد تقى بن علي محمّد نوري ( 1201 - 1263 ه . ق ) ميرزا حسن چينى معروف به مولانا ( متوفّاى 1264 ه . ق ) ، ملّا عبد الجواد مدرّس خراساني ( متوفّاى 1281 ه . ق ) ، ملّا إسماعيل درب كوشكى ( متوفّاى 1304 ه . ق ) ، ملّا

--> ( 1 ) . منتخباتى از آثار حكماى الهى إيران ، ج 4 ، صص 539 - 540 . ( 2 ) . ر . ك : روضات الجنّات ، ص 417 .