ووهم وپندار . ( ف 19 ) بصيرت با درون بيني شوق وگردش به بار مىآورد وعشق وشيدايى پديد مىكند ( ف 20 و 26 ) با ذوق است كه شناختنىها ومعارف ديده مىشوند وخرد أوليات را مىبيند . از دانش با عبارتهاى آشكار ومطابق وبرابر سخن مىگويند واز معرفت وشناخت با عبارتهاى متشابه همانند گفتگو مىدارند ( ص 69 و 61 ) مسائلي كه با عقل به دست مىآيد يا دو رويه‌اند كه عبارت است از سخن أستاذ راهنماى ودريافت آموزندهء راهجوى ، همچون مسائل دستور زبان وپزشكى وشمار ، يا سه رويه‌اند كه عبارت است از سخن سود دهنده ودريافت سود جوينده وذوق ، همچون صفات ونفسانيات ( ف 63 ) . فيلسوف اسپينوزا هم چهار گونه دانش وآگاهى گفته است : 1 - سمعي وشنيدنى . 2 - آنچه به استقراء به دست مىآيد وكليات . 3 - قياس يا اپيستمى أرسطو . 4 - شناخت بخردانه يا شهود ، همان « نئوس پوئيوتيكوس » أرسطو كه مبادى با آن شناخته مىشوند . ( تاريخ مسائل ونحل فلسفي - Histoire de la PhilosoPhi eLes Problemes etlesecoles از ژانه وسئاى P . Janet et G . Seaills ص 139 ) . همين نئوس افلاطونى وارسطاطاليسى است كه شيخ شهيد اشراقي دربارهء آن عبارتهاى گوناگون « تأله وخرهء كيانى يا خرهء نوراني واشراق وتجربه وتجريد وتجلى وحكمت اشراقي وحكمت كشفى وخلع يا سلّم مخلّعه وروشنى نفس يا نور ولوايح ومشاهدهء عقلي ومعاينه ومكاشفه » را آورده است ( فهرست نامهاى آثار أو ) أو مانا در قصة الغربة الغربية كه همانند رساله‌هاى تمثيلى ابن سينا مانند حي بن يقظان وسلامان وأبسال ورسالهء طير ورسالهء قدر است نمونه‌اى از روش ديالكتيكايى أفلاطون را نشان داده است . در رسالهء أبراج يا كلمات ذوقية وفلتات شوقية وآواز پر جبرئيل وعقل سرخ وروزى با جماعت صوفيان ورسالة في حالة الطفولية ومؤنس العشاق ولغت موران وصفير سيمرغ