به نوشتهء شهرستانى در الملل والنحل ( 2 : 190 ) ونهاية الاقدام ( ص 426 ) وامام رازي در تفسير كبير ( در گفتگوى حنفاء وصابئيان ) حنفاء مىگويند كه در ابطال سخنان صابئيان منكر پيامبرى دو راه داريم : 1 - نخست باطل ساختن گفتار آنها ( ص 183 الملل والنحل ) 2 - آوردن دليل براي اثبات مذهبها آن هم از دو راه : يكى فروسويى از خدا تا نياز مردمان ( ص 182 ) دومى فراسويى از نياز مردم تا برسد به خدا ( 190 ) كه مردم به نظام واجتماع وهم زيستى وقانون وشرع نيازمندند اين درست همان است كه ابن سينا گفته است . وات در گفتار خود در دائرة المعارف اسلامى ( 3 : 168 ) دربارهء حنيف تنها از ريشهء آن سخن داشته واز اين نكته چيزى نياورده است . ابن سينا وشاگردان وآشنايان أو به نوشتهء حلمى ضيا اولكن در آغاز ديباچهء فرانسوى خود بر رسائل ابن سينا شمارهء دوم چاپ 1953 استانبول ، سزنده است كه دربارهء أو از چند سوى سخن رود : 1 - گفتگويهاى أو با شاگردان ودانشمندان روزگارش كه نمونه‌هايى از آنها در دست هست . 2 - خرده‌گيريهاى متكلمان وفيلسوفان وصوفيان كه پس از مرگش از وى كرده‌اند . 3 - خرده‌گيريهاى فيلسوفان مسيحي سده‌هاى ميانين از وى . 4 - خرده‌گيريها فيلسوفان فرنگ از أو وآنچه دربارهء أو در نگارشهاى خود آورده‌اند . 5 - خرده‌گيريها وگزارشهاى فيلسوفان روزگار ما دربارهء سخنان أو . ابن سينا را شاگردانى بود كه بدو در نگارش كمك مىكرده وبرخى هم خود در گزينش وترجمه وگزارش سخنان ونگارشهاى أو دفترها بيرون داده‌اند . من در ديباچهء ترجمه تحصيل بهمنيار از پنج تن آنها ياد كرده‌ام مانند : 1 - بهمنيار پسر مرزبان مجوسي آذرآبادگانى درگذشتهء 458 كه أستاذ در المباحثات به مسائل دشوار أو وابن زيله پاسخ گفته است وأو راوي التعليقات أستاذ است :