است دو دله نيستيم . چه هم ريخت وساخت وهم آنچه در آنها گنجانده شده است نشانهء وى را دارند . اگر چه ابن رشد وتماس آكوينياس آن دو را گزارش نكردند ولى مىدانيم كه آنان دربارهء آنها چه مىانديشيدند . ابن رشد در چند جا از آنها ياد كرده تماس در پايان كار از آنها آگاهى پيدا كرد . دربارهء پيوند زماني ميان آلفا وبتا وديگر دفترها وميان موونو اگر نشدنى هم نباشد دشوار است چيزى بتوان گفت . تسلر واوبروك مىگويند كه آلفا وبتا پيش از موونو وبونيتس گويد كه موونو پيش از ديگر دفترها نگارش شده است . فيشليس Fr . Fichelis موونو را فرآهم آوردهء شاگردان از پاره‌هاى بازماندهء از أرسطو آن هم بسيار پيش از نگارش آلفا مىپندارد چون كه روش جدلى وستيهندگى بسيار زننده ودرشتى در آنها هست . ل . روبن همين اندازه گفته است كه در موونو پاره‌ها وبندهايى است بسيار ديرينه‌تر از فصل نهم آلفا ، يگر چيزى به روشنى در اينجا نياورده وگفته كه با داشتن آلفا بايستى از آن دو درگذشت وآن دو بسى تازه‌تر از آلفا وبتا هستند . بخشهاى گوناگون موونو يكجا به نگارش در نيامده است وشايد مو به گواهى واژهء « ما » كه در آن هست ( 1091 a 32 ) از روزگاران آكادميابى باشد ، وشايد هم از بند 1086 a 1 در فصل نهم مو تا پايان دفتر نو كاوشى جداگانه باشد وپيش از بخش نخستين مو از بند 1076 ab 8 در فصل 1 تا بند 1089 a 18 در فصل نهم آن به نگارش در آمده باشد . پس ما در انديشهء مثل در برابر دو گونه كاوش هستيم ويگر بر پايهء بررسى وسنجش ژرفى از متون ، آنها را بگسترد وما گزيده‌اى از آنها را در اينجا آورديم واز نو هم آنها را ساختيم وبه گمان ما هيچ چيزى ما را وانميدارد كه روش شناخته شده را كنار بگذاريم ومىگوييم كه دو دفتر موونو هم از رهگذر تاريخ وهم از رهگذر منطق بايستى در پايان متافيزيك گذارده شود . پس درباره اينكه متافيزيك از خود أرسطو است ويك نگارش هم هست چنين مىتوان گفت : 1 - متافيزيك انبوهى از يادداشتهاى ساده‌اى نيست كه فرآهم آورده باشند . 2 - چند دفتر جداگانه‌اى هم نيست كه خود أرسطو يا شاگردانش يا ناشران آنها را پهلوى هم گذارده باشند ومانند برخى از پيشينيان يا نوآمدگان هم « متافيزيك‌ها »