وى ابتدأ علوم را به دو دسته تقسيم مىكند : 1 - علومى كه خاصّ يك ملت است وعبارتند از علم شريعت ، علم اخبار ، علم لغت . 2 - علوم مشترك وعام بين انسانها ، كه عبارتند از : نجوم ، عدد ، طبّ وفلسفه . أو پس از اين تقسيم به ذكر اقسام هر يك مىپردازد . وى اين علوم را براي معاد مفيد مىداند وعلومى را نيز برمىشمارد كه براي اصلاح دنيا سودمندند ، مثل تجارت وكشاورزى . از اين بيان برمىآيد كه ابن حزم ، يك بار علوم را بر حسب سودمندى براي دنيا يا آخرت تقسيم كرده است وبار ديگر بر حسب مأخذ علوم ، وبه عبارتى حوزهء شمول وتعلق آنها كه يك ملت است يا عموم انسانها « 1 » . 9 - امام محمّد غزالى ( 450 - 505 ه ق ) امام محمّد غزالى در كتاب احياء علوم الدين « 2 » ، يك بار علوم را بر مبناى شرع ، دو قسم دانسته است : 1 - شرعي . 2 - غير شرعي . وغير شرعي را به سه قسم تقسيم كرده است : 1 - محمود . 2 - مذموم . 3 - مباح . وبار ديگر علوم را بر مبناى كيفيت وجوب به دو قسم كرده است : 1 - واجب عيني . 2 - واجب كفائي . « واجب عيني » مختص برخى از اقسام علوم شرعي است . امّا « واجب كفائي » علاوة بر ساير علوم شرعي ، برخى از اقسام علوم غير شرعي را نيز شامل مىشود . 10 - فخر الدين رازي ( متوفى 606 ه ق ) فخر الدين رازي نيز كتاب جامع العلوم يا ستّينى خود را در سال 574 ق ، به دستور أبو المظفر تكش از خوارزمشاهيان ، در 60 باب تأليف كرده است ودر آن

--> ( 1 ) . رسائل ابن حزم الأندلسي ، رسالة مراتب العلوم ، تحقيق دكتر احسان رشيد عباس ، مكتبة خانجى ، مصر ، صص 59 - 90 . ( 2 ) . احياء علوم الدين ، ج 1 ، كتاب العلم ، باب دوم ، ص 20 ، « مطبعهء مصطفى بابى ، مصر ، 1358 ق ) .