ابو الحسين . . . صيرفى به قرائت يحيى پسر ناصر ( محمد پسر ناصر ) سلامي كه بر او مىخواند و من با حضور محمد پسر حسين إسكاف گوش مىدادم ، ما را خبر دادم . » [ 50 ] سالها خاورشناسان در گنجينه‌هاى اروپا و شهرهاى مشرق زمين ، مىكوشيدند و مىكاويدند كه شايد بر نسخهء كاملى از اين كتاب دست يابند ، اما كوششهاى آنها به جايى نرسيد و جستجوهاى ايشان بى نتيجه ماند ، و چون از تحصيل و دست يافتن به اين كتاب كه مطلوبشان بود خسته و نوميد شدند به معجم البلدان تصنيف ياقوت حموى ، و خزانة الأدب تأليف شيخ عبد القادر عمر بغدادى باز گشتند و آنچه را آن دو از روايات و اقوال هشام كلبى در كتب خويش آورده بودند ، فرا گرفتند . شخصى كه اين تكليف را به عهده گرفت و گفتارهاى كلبى را كه در معجم البلدان و خزانة الأدب پراكنده بود گرد آورد ، خاورشناس شهير آلمانى « ولهاوزن » [ 51 ] بود كه راجع به بت پرستى تازيان كتابي دامنه‌دار و قطور به زبان آلمانى نوشت و در آن مباحث زيادى را كه به اين موضوع بستگى داشت با تكيه بر آنچه دانشمندان بزرگ إسلامي گرد آورده بودند گنجانيد ، و چون اين كتاب ارزنده و ممتع از چاپ در آمد ، طالبان از هر سو بشتافتند و نسخه‌هاى چاپى آن را يكسره خريدند . و سپس مؤلف اقدام بطبع مصحح و منقح ديگرى نمود و از نو با اصلاحاتى چاپ كرد كه آن نيز مانند طبع أول رواجى بكمال يافت . احمد زكى پاشا ترجمهء فرانسهء پاره‌يى از فصول كتاب مذكور را كه دكتر برونله [ 52 ] ترجمه كرده بود مطالعه كرد و در آن به لغزشها و

--> [ 50 - ) ] مقدمهء احمد زكى پاشا بر كتاب الأصنام ، صفحات 36 - 34 . [ 51 ] Bronnle [ 52 ] Wellhausen