و بنا بر دوّم ، معنى آن صاحبان جدّ وجهد وثبات در امر باشد ، هم چنان كه باز صاحب كشّاف مىگويد : اولو العزم اولو الجدّ والثبات والصبر . و بنا بر سوّم : معنى آن صاحبان واجبات وفرايض خواهد بود ، هم چنان كه در مجمع البيان مىفرمايد : والعزم هو الوجوب والحتم ، واولو العزم من الرسل هم الذين شرعوا الشرائع وأوجبوا على النّاس الاخذ بها والانقطاع عن غيرها ، ( 1 ) وخلاصه ء آن آن كه از براى ايشان فرايض وشرايعى باشد كه تخصيص به ايشان داشته باشد ، وايشان صاحبان آنها باشند . و بنا بر چهارم : معنى آن صاحبان اراده ء جازمه ورأى ثابت در امضاى شريعت خود ، هم چنان كه در قاموس مىگويد : وأولو العزم من الرسل الَّذين عزموا على أمر الله فيما عهد إليهم . ( 2 ) خلاصه ء كلام آن كه به حسب لغت اراده ء هر يك از اين چهار معنى ممكن است ، خواه بگوييم : اولو العزم جميع پيغمبرانند ، هم چنان كه جمعى از اهل سنّت چون ابن زيد وجبائى وجماعتى ديگر قائلند ، ولفظ « من » در « من الرسل » را بيانيّه مىگيرند ، و در اين وقت در معنى سوّم واجب را اطاعت ايشان بايد گرفت ، واجباتى كه به ايشان مىخواندند ، گو از نبىّ سابق بوده باشد ، و در اضافه ادنى ملابست كافى است . يا بگوييم : بعضى از آنها است ، و در اين صورت بايد سبب تخصيص يا شدّت صبر در بلايا باشد به جهت شدّت بلا بنا بر معنى اوّل ، يا كثرت جدّ وجهد به جهت تازه بودن شريعت بنا بر معنى دوّم ، چه رواج آن و بر گردن مردم گذاردن ونسخ شريعت سابق كردن بسيار اصعب و به اجتهاد محتاجتر است . يا خصوصيّتى در اراده ء جازمه و عقد قلب بر فعل ، مثل اين كه در روز « الست » سابق بر انبياى ديگر عقد قلب كرده باشند ، هم چنان كه در بعضى احاديث تصريح به آن شده ومذكور خواهد شد ، و اين به حسب لغت است . وامّا در تعيين اولو العزم از انبياء خلاف است ، بعضى از اهل سنّت همه ء انبياء را اولو العزم مىدانند ، و بعضى ديگر از ايشان كه سدّى وكلبى باشد پيغمبران اولو العزم را

--> ( 1 ) مجمع البيان 9 / 169 چاپ 1417 به نقل از ابى العاليه . ( 2 ) قاموس 4 / 150 .