الشيخ الصدوق ( مترجم : گيلاني )
287
الخصال ( فارسي )
مقدمهء اعلام خصال سنت در لغت به معنى راه و رسم است و در گويش شيعه قول و فعل و تقرير معصوم ( يعنى پيامبر و امامان شيعه ) ليك در مذهب اهل سنت اقوال و افعال صحابه و تابعين نيز جزو سنت است . گفتار و نگارشى كه قول و فعل و تقرير مذكور را حكايت كند خبر يا حديث نامند . خبر يا حديث دو گونه است : متواتر و غير متواتر . هر گاه گروهى كه سازش ايشان با يك ديگر عادتا غير ممكن باشد وقوع واقعهيى را حكايت كنند و خبر ايشان در شنونده ايجاد يقين كند آن خبر را اصطلاحا خبر متواتر گويند . و خبر متواتر بنفسه مفيد قطع است . اين خبر متواتر يا متواتر لفظىست يا متواتر معنوى . هر گاه تواتر در لفظ حديث باشد يعنى همهء راويان به يك لفظ و عبارت نقل كرده باشند آن را متواتر به لفظ گويند مانند : « حديث « الاعمال بالنيات » كه همه روات به همين لفظ آن را نقل كردهاند . و هر گاه معنا متفق باشد ليك لفظا مختلف آن را متواتر معنوى نامند مانند : « جوانمردى حاتم » . خبر متواتر را شروطىست ، برخى متعلق به گزارش دهندگان است و بعضى به شنوندگان . شروط گزارش دهندگان آنست كه از جهت شمارهء افراد به اندازهيى باشد كه اتفاق كذب عادتا ممتنع باشد . بلوغ به اندازه مذكور بايد در همهء طبقات گزارش دهندگان رعايت شود ، يعنى اگر خبر متواتر با چندين واسطه به ما رسيده باشد - بايد در هر طبقه عدد آن با عدد سابق يكسان باشد پس هر گاه در برخى به اندازهء شرط باشد و در برخى نباشد آن خبر را متواتر نگويند . علم گزارش دهندگان بايد از راه حس باشد يعنى آنچه را ديدهاند يا شنيدهاند روايت كنند . بر اين تقدير نقل مسائل عقلى حدوث جهان يا قدم آن اگر چه بر حد تواتر نيز برسد مفيد علم نيست . بايد شنونده قبلا عالم به معنى آن خبر نباشد - زيرا هر گاه قبلا عالم باشد ديگر حصول علم به واسطهء خبر مذكور غير معقول است چون تحصيل حاصل است . شنونده از تعقيب عقيدهء مخالف دور باشد زيرا اگر قبلا عقيده بر خلاف معنى آن خبر داشته باشد در اين صورت خبر مذكور در او ايجاد قطع نخواهد كرد . روى اين قاعده اخبار به كرامات يا معجزات پيامبران با متواتر بودن آنها در مخالف ايجاد قطع نمىكند . خبر غير متواتر - هر گاه خبر به حد تواتر نرسد آن را غير متواتر نامند اگر شمارهء روات آن يك يا دو يا سه تن باشند آن را خبر واحد يا آحاد نامند و اگر بيشتر از سه باشند آن را خبر مستفيض گفتهاند . هر گاه