وطن پرستى و مليت به رهبرى ابومسلم خراسانى قيام كردند . بايد گفت نه انگيزهء قيام مليت بود و نه رهبرى نهضت با ابومسلم بود و نه ابومسلم معلوم است كه خراسانى يا اصفهانى و حتى ايرانى يا عرب است . دربارهء هر سه جهت قبلًا بحث شده است . 22 . ضعف و سستى فوق العادهء حكومت اموى و اختلافات داخلى خودشان و زد و خوردهاى ميان آنها كه در تاريخ اموى بىسابقه بود ( زيرا آنها تنها يك قبيله نبودند ، يك حزب بودند و فوق العاده يكديگر را داشتند و حفظ مىكردند ) يك شانس بزرگ براى آل عباس بود . در ميان عباسيان اختلافات داخلى وجود داشت و لهذا يكديگر را مثلًا عموها و عموزادگان را زياد كشتند ، منصور عمويش عبدا لله بن على و بعضى ديگر را كشت ، همچنان كه در تاريخ ايران ساسانى و ايران قبل از اسلام از اين جنايتها زياد ديده مىشود ولى در امويها ديده نمىشود مگر در چند سال اخير ميان وليد بن يزيد و يزيد بن وليد و بعد هم ميان مروان حمار و خليفهء وقت چنين كشمكشها رخ داد و به همين جهت سبب شد كه با اينكه از فعاليت خراسان آگاه بودند و نصر بن سيّار حاكم مقتدر وقت به آنها اعلام كرد عملى انجام نشد . نصر بن سيّار در گزارش خود به مروان حمار نوشت : ارى بين الرماد وميض نار و يوشك ان يكون له ضرام فان النار بالعودين تذكى و ان الحرب اوله كلام فقلت من التعجب ليت شعرى أ ايقاظ اميةام نيام 23 . ابومسلم كسى است كه افتخار هيچ ملتى نيست ، بلكه مايهء ننگ هر ملتى است كه بدان منسوب است . عليهذا سلب ايرانى بودن او يا شك در ايرانى بودن او سلب افتخار يا شك در افتخارى از افتخار ايرانيان نيست . ابومسلم را نهضتهاى بعدى - كه البته انگيزه هاى آنها اسلامى نبود - ايرانى كرد و بلكه به مقام نبوت و الوهيت رساند . حساب نهضت عظيم سياه جامگان كه منجر به سقوط اموى شد