11 . از وضع عبادت و تقوا و اخلاص اصحاب امام در كار اسلام و از ارادتى كه به شخص ايشان داشتند معلوم مىشود كه مدرسهء امام چه اندازه عمق معنوى داشته است . 12 . مقايسهء امام حسين و امام صادق ( 1 ) 13 . اگر امروز مذهب شيعه على رغم حوادث تاريخى يك مذهب رسمى اسلامى در نزد اهل تسنن شمرده مىشود به خاطر فقه متقن ، تفسير متقن ، كلام متقن آن است و اين مولود نهضت آن روز امام صادق است ، همچنان كه حادثهء مبارزهء امام حسين نيز يك حادثهء اينچنين است . عليهذا دو جريان در شيعه اتفاق افتاده كه هم جريانهاى شيعى را تحت الشعاع قرار داده و جهان اسلام را و هم استقلال شيعه مديون اين دو جريان است و هر دو جريان طبق احتياجات مهم عصر واقع شده است : قيام خونين امام حسين در جبههء مبارزه با دستگاه فاسد خلافت ( در آن عصر ابهامهاى روحى و احتياجات معنوى وجود نداشت ) ، ديگر نهضت علمى و فرهنگى امام صادق . 14 . مشخصات عصر امام از نظر سياست ، از نظر اقتصاد ، از نظر اجتماع ، از نظر فرهنگ : از نظر سياست : در زمان خليفهء مقتدر اموى به دنيا آمد ، فترتى پيش آمد ، در زمان خليفهء مقتدر عباسى از دنيا رفت . عصر نهضتهاى علوى بود . شاهد نهضت زيد ، محمّد نفس زكيه و غيره بود . از نظر اقتصادى : بدون شك نسبت به زمان پيغمبر اكرم توسعهء فراوانى بود كه داستان امام صادق و متصوفه مىرساند . از نظر اجتماعى : اختلاط نژادها بلكه مزج نسلها ، حريت فكر ، نشاط علمى ، جنگ عقايد و آراء زنادقه ، متصوفه ، فلاسفه ، يهود و نصارى ، معتزله ، مرجئه ، خوارج ، فقها ، مفسرين از نظر فرهنگى : ترجمهء آثار يونانى ، هندى ، ايرانى

--> ( 1 ) ر . ك : يادداشتهاى امام صادق ) * شمارهء 13