احياناً ممكن است بيماريهايى از قبيل پوشيدن عيب محبوب و خروج از بىطرفى و به دست گرفتن حكومت عقل و قانون باشد اما آثار نيك فراوان دارد كه اينها هم بر دو قسم است : آثار اجتماعى و نسبت به غير ، از احسان و حمايت و فداكارى و گذشت و در نتيجه الفت متقابل كه : ببخشاى پسر كآدميزاده صيد به احسان توان كرد و وحشى به قيد عدو را به الطاف گردن ببند كه نتوان بريدن به تيغ اين كمند ( 1 ) نوعى ديگر از آثار عشق و محبت كه آن اهميت فراوان دارد ، تأثيرى است كه بر روح خود صاحب محبت مىگذارد . اين آثار هم اخلاقى است كه از اين جهت قلب ماهيت مىكند و اكسير است از جبان شجاع ، از كرخ حساس ، از تنبل چالاك ، از بخيل بخشنده ، از عبوس خندان ، از متكبر متواضع ، از كودن تيزهوش مىسازد ، قوا و مشاعر را بيدار مىكند . اثر عمومى عشق ، تمركز و توحّد است ( 2 ) و به همين دليل نابغه ساز است . اثر ديگر عشق الهام بخشى است . عرفا در باب اصلاح اخلاق به نيروى عشق و ارادت تكيه مىكنند ، بر خلاف فيلسوفان كه اصلاح اخلاق را از فكر و عقل و حساب مىخواهند و اينجاست كه پاى استدلاليان چوبين بود . . . اينكه مىگويند * ( دواؤك فيك . . . ) * يعنى نيروى ارادت و عشق و ايمان ، كه بر خلاف علم صد درصد درونى است

--> ( 1 ) * ( و لاتستوى الحسنة و لا السيئة ادفع بالتى هى احسن فاذا الذى بينك و بينه عداوة كأنه ولى حميم . ) * در مقدمهء كتاب اين است مذهب من بحث مختصرى دارد راجع به نيروى محبت كه مقصود اثر اين نيرو بر غير است و البته سخن درستى است : * ( فبما رحمة من الله لنت لهم . . ( 2 ) عرفا به همين جهت عشق مجازى را [ مجاز مىدانند . ]