از كجا واجب است ؟ اين حكم در مقام تمثيل مانند آن است كه كسى بگويد من تصور صد پاره زر مسكوك دارم ، پس صد پاره زر مسكوك در بغل دارم . البته ممكن است صد پاره زر مسكوك داشته باشى ، اما بسيار فرق باشد از انديشه تا وصول . همچنين وجود ذات كامل را منكر نيستيم اما تصورش مستلزم وجودش نيست . اكنون وارد انتقاد برهان وجودى اروپايى مىشويم و سپس به تقرير برهان صدّيقين صدرايى مىپردازيم . خلاصهء سخن آنسلم اين است كه به نوعى برهان خلف تمسك كرده است . در اينجا بايد برهان خلف را هم تعريف كنيم و هم از منطق و هندسه براى آن مثال بياوريم تا معلوم شود ارزش استدلالى اين برهان كه قرنها وقت فلاسفهء اروپا را گرفته است در صورتى كه همان روز اول بايد دور افكنده مىشد ، چقدر است . اما تعريف برهان خلف : . . . ( 1 ) . اما مثال : . . . ( 2 ) . اگر ما فرض كنيم در خارجْ ذاتى را كه از آن بزرگتر نباشد ناچار بايد وجود داشته باشد زيرا اگر وجود نداشته باشد نه تنها ذات بزرگتر نيست ذات كوچكتر هم نيست ، لاشىء است و لزومى ندارد كه بگوييم ذات بزرگترى كه وجود داشته باشد از او بزرگتر است . به عبارت ديگر اگر ذات بزرگتر به حمل شايع را فرض مىكنيم يعنى اگر مصداق ذات بزرگتر را فرض كنيم ، قطعاً موجود است زيرا مصداق بودن مساوى است با وجود داشتن . ولى چنان كه مىدانيم فرض ذات بزرگتر فقط مستلزم اين است كه اگر ذات بزرگترى مصداق پيدا كند موجود باشد ، مثل همهء فرضهاى ديگر . پس دليل بر وجود و تحقق ذات بزرگتر نيست .

--> ( 1 ) . [ در نسخهء اصل دستنويس ادامهء مطلب آورده نشده است . ] ( 2 ) . [ در نسخهء اصل دستنويس ادامهء مطلب آورده نشده است . ]