باشد كه هر چيزى را به اندازهء معين آفريده‌ايم ، مقصود از قدر قدر عينى است . همچنين است آيهء * ( الشمس و القمر بحسبان . ) * . به طور كلى دربارهء قضا و قدر مىتوان گفت كه قضا عبارت است از تحتّم و قطعيت يافتن معلول در مرتبهء علت و به واسطهء علت ، و قدر عبارت است از تعين و تقدّر معلول در مرتبهء علت و به واسطهء علت ، و مىتوان گفت هريك از قضا و قدر به همين معنى كه گفته شد بر دو قسم است : علمى و عينى . قضا و قدر علمى عبارت است از تحتم و تقدر معلولات در مرتبهء علل علميه و علل شاعره يعنى در مرتبهء ذات حق و در مراتب عقول و نفوس كليه و اما قضا و قدر عينى عبارت است از تحتم و تقدر معلول در مرتبهء علل ماديه و جسمانيه كه غير شاعره مىباشند و به عبارت ديگر قضا و قدر علمى مربوط است به علل طوليه و قضا و قدر عينى مربوط است به علل عرضيه و اعداديه . و البته هر قضا و قدر علمى ، عينى نيز هست ولى هر قضا و قدر عينى علمى نيست . از اينجا معلوم مىشود كه ماديين نيز قضا و قدرى هستند ولى از نوع قضا و قدر عينى و قضا و قدر كوركورانه . 10 . در اشياء و موجوداتى كه به اصطلاح ابداعى هستند و فقط بستگى دارند به علل طوليه ، قضا و قدر آنها حتمى است . و اما موجوداتى كه به علل عرضيه نيز بستگى دارند و از لحاظ علل عرضيه ، هم وجود آنها ممكن است و هم عدم آنها و انحائى از وجودات ممكن است داشته باشند [ قضا و قدر آنها حتمى نيست . ] مثلًا زيد ممكن است دويست سال عمر كند و ممكن است بيست سال ، يعنى در زيد شأنيت و استعداد و قوهء هر دو هست ، اگر رعايت كامل حفظ الصحه بكند و به قتل اخترامى برنخورد دويست سال عمر مىكند و اگر رعايت نكند ، به اختلاف مراتب رعايت نكردن ، و يا خود را به مهلكه بيندازد كمتر . در موجودات ابداعى « اگر » به معنى