نيست منكر توحيد در عبادت نيز نيست ، بر خلاف توحيد صفاتى و توحيد افعالى كه اولى را اشاعره و دومى را معتزله رسماً منكرند . بحث و اختلافى كه ميان فرقهء وهابيه ( اتباع ابن حزم و ابن تيميّه و محمد بن عبدالوهاب ) و جمهور مسلمين است جنبهء صغروى دارد ، مربوط به اين است كه حقيقت عبادت چيست و آيا خواندن غير خدا و گفتن « يا رسول الله » و « يا على » و استغاثه از ارواح طيبه ، حاجت خواستن ، سجده بر تربت حسينى كردن ، بوسيدن ضريح ، نذر و قربانى براى غيرخدا و بالاخره توسل براى حاجات دنيا و استشفاع براى گناهان در آخرت و تقرب جستن به وسيلهء آنها به سوى خدا كه ما مىگوييم : « اللَّهم انى اتقرب اليك به » يا « بهم » يا « بحبهم » ، آيا اينها عبادت است يا نه ( 1 ) . در اينجا اول معنى عبادت را بايد بفهميم كه چيست . عبادت از مادهء « عبد » است . تعبد تذلل است . آنچه در عبادت و عبوديت افراد بشر وجود دارد رابطهء مالكيت و مملوكيت به مفهوم اقتصادى آن است . مملوك و برده از خود اراده و اختيارى ندارد ، براى خود در قبال مالك مالكيتى قائل نيست ، خودش و هرچه در اختيار دارد از آنِ مولى است : العبد و ما فى يده كان لمولاه . در قرآن كريم در مواردى كه فردى بر فرد ديگر حكومت مطلقه و مستبده دارد و براى او هيچ گونه آزادى قائل نيست ، عملًا با او معاملهء برده و مملوك مىكند ، عبادت و تعبيد به كار برده شده آنچنان كه دربارهء فرعون و بنى اسرائيل از زبان موسى نقل مىكند : * ( و تلك نعمة تمنها علىّ ان عبدت بنى اسرائيل ) * ، يا از زبان فرعون نقل مىكند : * ( و قومهما لنا عابدون ( 2 ) ) * ولى مسلماً اين گونه رابطه كه صرفاً اطاعت مطلقه است ، خواه آنكه اختيارى و به صورت مشروع باشد و خواه غير اختيارى ، شرك به خدا ناميده نمىشود . عبادت خدا كه بايد

--> ( 1 ) در واقع بحث در اين است كه ما حق داريم با مردهء امام مثل زنده رفتار كنيم يا نه ؟ زيرا بسيارى از اينها در صورت زنده بودن طرف اشكالى ندارد . ( 2 ) رجوع شود به تنبيه الامة مرحوم نائينى ، صفحه . .