غير مسلم ؟ و يا حكم وضعى است ، يعنى در روابط مسلم و غير مسلم آنچه مستلزم علوّ غيرمسلم بر مسلم باشد در اسلام رسميت ندارد ، از قبيل برده واقع شدن مسلم براى غير مسلم ( 1 ) ؟ و يا مقصود بيان حكم نيست ( نه حكم تكليفى و نه حكم وضعى ) ، بيان ناموس تكوينى و حكم كَونى حق است كه اسلام از آن نظر كه يك دين و يا مسلك است ، بر غير خود برترى و غلبه پيدا مىكند . به عبارت ديگر انشاء نيست ، اخبار است . اين نيز از دو جنبه بايد مورد توجه قرار گيرد : يكى اينكه آيا مقصود غلبهء نظرى است ، يعنى از لحاظ منطق نظرى قويتر است و به اصطلاح حجت اسلام اقواست از ساير حجج ( 2 ) * ( ( فللَّه الحجة البالغة ) ) * ولو آنكه از لحاظ عمل هيچ گونه موفقيتى نداشته باشد يعنى بشر تسليم وى نشود مانند مدينهء فاضلهء افلاطون و به عبارت ديگر اگر به عقل بشر عرضه بشود بيش از هر چيز ديگر عقل و فكر بشر را قانع مىكند ( 3 ) ؟ و يا اينكه مقصود اين است كه در جريان تكوين و برخوردهاى عملى و اجتماعى و در تصادمها و تضادهاى اجتماعى از هر دين [ ديگرى ] ناجحتر و موفقتر است ( 4 ) از باب اينكه بهتر جوابگوى احتياجات درونى و اجتماعى بشر است و به همهء

--> ( 1 ) و از قبيل ازدواج مسلمه با غير مسلم و اجير شدن مسلم براى غير مسلم و فرماندهى غير مسلم بر مسلم و بردگى مسلم براى غير مسلم . البته اجير شدن به معنى اجارهء رقبه نه اجاره براى يك كار بالخصوص مثل خياطى . ( 2 ) رجوع شود به ورقه هاى يادداشت روش تبليغ ) * ، شمارهء 7 . ( 3 ) به عبارت ديگر منطق اسلام بر ساير منطقها برترى دارد . گاهى يك چيز از لحاظ زور مغلوب است و از لحاظ منطق غالب . ( 4 ) به عبارت ديگر چون مفيدتر است باقى مىماند و غير مفيدها از بين مىروند * ( ( فاما الزبد فيذهب جفاء و اما ما ينفع الناس فيمكث فى الارض ) ) * نظير اينكه در طبيعت عضو مفيد و مورد استعمال باقى مىماند و عضو غير مفيد تدريجاً از طرف طبيعت حذف مىشود ، يا در اقتصاد متاعهاى غيرمفيد تدريجاً ناياب و معدوم مىشود و مفيدها عرضه مىشود و به عبارت ديگر از نظر قانون انتخاب اصلح در طبيعت ، در مبارزه و تنازع بقا - كه همانطور كه ميان جانداران هست ، ميان آيينها و مسلكها كه از شئون جانداران است نيز هست - اسلام پيروز مىشود ، هرچند اين پيروزى نيز پيروزى جاندار يعنى انسان است كه مسير تكامل را طى مىكند .