از نظر عملى و فلسفى ماهيت انفجارى ندارد ، بلكه آخرين حلقه و كلى ترين و نهايى ترين حلقه هاى اصلاحات است و بالاخره از قانون * ( « ان الله لايغير ما بقوم . . . » و از اصل * ( « ان تنصروا الله ينصركم » و مصداق جملهء مولى : * ( « . . . فلما رأى الله منا الصبر انزل علينا النصر » خارج نيست . پس حركات اصلاحى ضمناً خدمت به تسريع آن پديدهء كلى اجتماعى جهانى است . شرايط مصلح 1 . عطف به ورقه هاى يادداشت امر به معروف ، نمرهء 8 و 42 - 45 : امروز كلمهء مصلح و اصلاحات در ميان ما شايع است . مرحوم سيد جمال الدين اسدآبادى يك فرد مصلح است . مصلح شأن و اهميت بيشترى از عالم ، مجتهد ، فيلسوف ، منجم ، رياضيدان و غيره دارد ، زيرا مصلح آن است كه جامعهء خود را در جهت خير و صلاح دگرگون مىكند . اين كلمه به همين مفهوم در اصطلاحات اصيل اسلامى آمده است . اولًا در خود قرآن * ( « ان اريد الَّا الاصلاح ما استطعت و ما توفيقى الَّا با لله عليه توكلت و اليه انيب » آمده است . ثانياً در نهج البلاغه : * ( اللَّهم انك تعلم انه لم يكن ما كان منا . . . ) * امام حسين فرمود : * ( . . . و انما خرجت لطلب الاصلاح . . . ) * در حديث نبوى آمده است : * ( بدأ الاسلام غريباً . . . ) * ( 1 ) در اينكه اجتماعات نيازمند به مصلحين هستند بيش از آنكه به هر طبقهء ديگر نيازمند باشند ، سخنى نيست . مصلحين نعمتهاى بزرگ خدا بر اجتماعند . تقدم اجتماع و تأخر آن بستگى كامل دارد به چنين مصلحينى كه درد و دواى اجتماع را درك كنند و براى انجام و اجراى

--> ( 1 ) ر . ك : ورقه هاى يادداشت امر به معروف .