مسئوليت معنى ندارد . اما اينكه آزادى و اختيار و حتى آگاهى و توانايى نيز شرط كافى براى مسئوليت نيست . اين است كه مسئوليت يك مفهوم اعتبارى است ( به تعبير مقالهء ششم اصول فلسفه ) نه يك امر تكوينى از قبيل آگاهى و اراده و احساس و امثال اينها . بايد ببينيم بشر مسئوليت را در چه شرايطى اعتبار مىكند ؟ مسئوليت ( 1 ) در جايى اعتبار مىشود كه علاوه بر آزادى و آگاهى و توانايى ، رسالت و تكليف هم در كار باشد ، يعنى رسالت در مورد كارهايى است كه انسان به عنوان يك وظيفه و يك تكليف انجام مىدهد . در كارهاى غريزى و فردى كه انسان تحت تأثير يك ميل فردى يا يك ترس فردى انجام مىدهد ، مسئوليت بىمعنى است . در واقع مسئوليت صرفاً در مورد كارهايى صادق است كه انسان تحت تأثير و تدبير عقل و يا ارادهء اخلاقى انجام مىدهد ، نه كارهايى كه تحت تأثير جاذبهء ميلها و دافعهء خوفها انجام مىدهد قهراً مربوط مىشود به حوزهء واقعى آگاهى و انتخاب ، نه غريزه . البته تكليف مفروض ممكن است خارجى باشد و ممكن است داخلى و درونى باشد ، يعنى وجدان فطرى . آيا مكتب مادى مىتواند به چنين دستورهاى ما فوق فردى و فرمانهاى معنوى قائل گردد ؟ 4 . موجودات جهان سه قسمند : موجودات دون مسئوليت ( جمادات ، نباتات ، حيوانات ) ، موجودات مسئول يا ذوات مسئول ( انسان ) و سوم ذات فوق مسئوليت يعنى خداوند متعال كه * ( لايسئل عما يفعل و هم يسئلون ) * . متكلمان در اجراى حسن و قبح عقلى در امور تكوينى ، در حقيقت خدا را يك موجود مسئول شناخته‌اند ولى همچنان كه در عدل الهى ، چاپ دوم گفته‌ايم نظرشان ناصحيح است . پس انسان موجودى است بالاتر از مخلوقهاى غير مسئول و

--> ( 1 ) راجع به ايرادهايى كه بر اگزيستانسياليسم از اين نظر وارد است ، رجوع شود به ورقه هاى يادداشت دين و مسئوليت .