داريد . ) از اين نظر ، همهء خوبيها و پرهيز از بديها وابسته به نماز است و اين حديث ظاهراً همين جنبهء دوم يعنى ارتباط و اتكاء به ساير امور دينى را بيان مىكند و به عبارت ديگر به جنبهء تربيتى نماز نظر دارد . آن نظر اين است كه نماز تذكر عبوديت ( 1 ) و تجديد عهد بندگى و اعلام خضوع انسان در پيشگاه احديت است . پرهيز از گناهان فرع بر اين است كه انسان متوجه عبوديت خود و ربوبيت خالق خود باشد ، بندگى خود را و الوهيت او را هيچ گاه فراموش نكند : * ( اقم الصلاة لذكرى . ) * اما اينكه چرا در شبانه روز پنج نوبت انسان بايد اعلام عبوديت و عرض بندگى بكند . آيا خداوند مانند بعضى بندگان متكبر خوشش مىآيد از اظهار كرنش و به خاك افتادن و از احساس اينكه ما فوق ديگران است ؟ و يا آيا خداوند فراموش مىكند كه چه كسى بنده و مطيع و فرمانبردار اوست و زود به زود بايد خود را به او نشان داد و به او يادآورى كرد كه من بندهء تو هستم ، آنطور كه افراد ضعيف و متملَّق وظيفهء خود مىدانند كه زود به زود به ديدار افراد ذى نفوذ بروند كه آنها اينها را از ياد نبرند كه اينها جزء باندند و در موقع اظهار لطف و پيدايش پستها و فرصتها و بورسها فراموش نكنند ؟ آيا فلسفهء نماز اين است كه خدا يادش باشد همچو بنده اى دارد ( 2 ) ؟ ! . معنى عصمت انبيا و اوليا : جواب اين است كه نه ، فلسفهء نماز اين است كه بنده يادش نرود كه بنده است نه اينكه خدا يادش نرود كه بنده اى هم دارد . آنچه كه لازم است اين است كه بنده هرگز فراموش نكند كه بنده است . ما اگر يك لحظه فراموش كنيم بندگى و مربوبيت خود [ را ] و اينكه چشمى

--> ( 1 ) تذكر عبوديت يعنى چه ؟ يعنى توجه به اينكه ما عبث آفريده نشده‌ايم و جهان سراسر بينايى و شنوايى است * ( ( سمع الله لمن حمده ) ) * ، يعنى حفظ اتصال و ارتباط قلب با خدا و ايجاد وسيلهء ارتباطى براى قلب با حق . ( 2 ) معاندين مىگويند اين خم و راست شدن چه فايده اى دارد ، اين يك نمونه است از اعمال پستى كه متملَّقين در پيش جباران و ستمكاران در جامعه هاى منحط و پست انجام مىدهند . جواب اين مطلب طبق بيانى كه كرديم واضح است .