تجهيزات بايد غايت و ريشه اى ماوراء مسائل مادى و آثارى كه در طبيعت بر اين حقايق بار است داشته باشد . عالى هرگز مقدمهء دانى واقع نمىشود . عالى استجراراً ممكن است به حال دانى و سافل منتج باشد و مقدمه و وسيلهء او واقع نمىگردد . مفاهيم صلح و عدل و آزادى تنها با اصل معاد از موهوم بودن خارج مىشوند : احساسات عالى انسان دربارهء صلح و عدل و آزادى اگر از توجه و قرب به خدا و حركت به سوى او ناشى شده باشد عبث و بيهوده نيست ، ناشى از يك واقعيت است كه انسان به آن مىرسد و اگرنه - همانطور كه در ورقه هاى يادداشت ايدئولوژى اسلامى گفته‌ايم - امورى موهوم خواهند بود . 58 . آياتى در قرآن هست كه مفهوم همهء آنها اين است كه اگر قيامت و آخرت نبود خلقت عبث بود و احياناً در بعضى از همان آيات با استفهام انكارى تساوى صالحين و طالحين را نفى كرده است و گويى خواسته است بفهماند كه اگر آخرت در كار نباشد صالحين و طالحين يكسان خواهند بود و اين نوعى ظلم و منع مايستحق عما يستحق است . آيات قرآن : اينك آيات : الف . سورهء مؤمنون ، آيات 115 - 116 : افحسبتم انما خلقناكم عبثاً و انكم الينا لاترجعون . فتعالى الله الملك الحق لا إله الَّا هو رب العرش الكريم . البعث ملاك نفى العبث : تفسير الميزان ( 1 ) ، جلد 15 ، صفحهء 78 ذيل دو آيهء فوق : بعد ما بيّن ( فى ما قبل هاتين الآيتين ) ما سيستقبلهم من احوال الموت ثم اللبث فى البرزخ ثم البعث بما فيه من الحساب و

--> ( 1 ) در تفسير الميزان از همه جا مفصلتر در جلد 11 ، صفحات 4 - 41 بحث شده ، رجوع شود .