آن عطر و آن غذا و آن لباس خوب است كه خودش بپسندد و مناسب با ذائقهء خودش باشد . در اين امور هرگز نبايد مداخله كرد و هرگز نبايد ذوق و سليقهء خاصى را به فرزند تحميل كرد . رعايت استعداد و ذوق اطفال امور الزامى : چه بسيار فرزندانى كه پدران جبراً خواسته‌اند آنها را در رشته اى وارد كنند ( مثل داروين و لينهء گياه شناس ) و آنها استعداد رشتهء ديگر را داشته‌اند و به آن رشته ها علاقه مند نبوده‌اند . در اين گونه امور اعمال نظر و اعمال قدرت غلط است و ارشاد و هدايت معنى ندارد . ولى در اصول و كليات مانند اينكه اجمالًا سواد و نوشتن بياموزد ، هنر و صنعت ياد بگيرد ، خداشناس بشود ، غرايز خود را به طرز صحيحى نظام بدهد ، يك ارادهء اخلاقى بر غرايز او حكومت كند ، تن به كار و فعاليت بدهد ، استقامت داشته باشد ، عادل باشد ، مهربان و عطوف باشد ، وفا و صفا داشته باشد و امثال اينها ، در اين امور حتماً بايد كودك تحت مراقبت قرار بگيرد ، حتماً بايد ارشاد و هدايت بشود بلكه بايد پدر از قدرت قانونى خود در اين زمينه ها استفاده كند ، همان طورى كه دولت نيز بايد مردم را در امور شخصى آزاد بگذارد اما در امور مربوط به سعادت آنها كه راه معينى را بايد انتخاب كنند و در امور اجتماعى كه آزاد گذاشتن آنها به زيان ديگران است بايد مردم را تحت مراقبت قرار دهد ، آنها را ارشاد و هدايت كند ، بايد در مواقعى از قدرت قانونى خود استفاده كند و مانع شود از اينكه مردم از آزادى خود به زيان خود استفاده كنند . مرز ميان آزادى فرد و قدرت دولت در اجتماع منزلى و اجتماع مدنى : 21 . به طور كلى مقياس گذشته را ( مبنى بر اينكه بعضى خوبها آن است كه خود فرد آن را خوب بداند يعنى خود فرد ميزان و مقياس آن خوب است و نظر سوفسطائيان دربارهء آن صادق و مقياس همه چيز ، انسان است و بعضى خوبها برعكس مىباشند ، ذوق فرد مقياس آن خوبى نيست بلكه فرد را بايد با آن تطبيق داد ، او خود يك مدل ثابتى است و بايد افراد خود را با آن تطبيق كنند ) مىتوان در مسئلهء معروف « مرز ميان آزادى فرد و قدرت دولت كجاست و چيست ؟ » به كار برد