همان طورى كه در نمرهء 8 گفتيم قدرت مطلقه محكوم و مردود است - در محيط خانواده نسبت به فرزندان نيز مطرود و مردود است . اما نبايد خيال كرد كه لازمهء دموكراسى و احترام به آزادى اطفال اين است كه از ارشاد و هدايت و احياناً از تشويق و اظهار دلتنگى از آنها نيز در موارد مربوط به تربيت خوددارى شود ، چنان كه يكى از مدعيان دموكرات منشى گفته بود : من دو دختر دارم كه يكى از آنها نماز مىخواند و روزه مىگيرد و ديگرى نه نماز مىخواند و نه روزه مىگيرد . من نه به نمازخوان گفته‌ام چرا نماز مىخوانى و نه به نمازنخوان گفته‌ام چرا نماز نمىخوانى ؟ . در چه چيزها بايد آزادى داد و در چه چيزها نداد : علت اين طرز فكر اين است كه نماز خواندن و نخواندن را امرى مربوط به سليقهء شخصى و ذوق شخصى از قبيل انتخاب غذا و لباس و رفيق مىدانند كه براى هركسى در اين امور آن چيزى خوب است كه مطابق ذوق و سليقهء شخصى خودش باشد ، يعنى يك امر مشترك خوب وجود ندارد كه همه بايد خود را با آن تطبيق دهند بلكه هركسى بايد آنچه را خود شخصاً مىپسندد انتخاب كند . مردم در عين اشتراك ، اختلاف دارند . در اصول و كليات بايد مشترك باشند ولى در جزئيات اختلاف دارند و نمىتوان اختلاف آنها را از ميان برد . مردم از لحاظ انتخاب رنگها براى لباس يا اتاق يا درهاى عمارات يا اتومبيلها متفاوتند از لحاظ انتخاب فرم اتومبيل ، استيل ساختمان و رشته هاى كار و كسب ، رشته هاى علمى و تخصصى ، انواع غذاها ، انواع عطرها ، انواع موسيقىها متفاوتند از لحاظ انتخاب افراد براى دوستى يا ارادت ، انتخاب استاد يا خطيب و غيره متفاوتند ( 1 ) . امور غير الزامى : همهء اينها امورى هستند كه خوب آن است كه ذوق خود شخص آن را بپسندد ، همان طورى كه براى حيوان علفخوار مثل اسب علف خوب است و براى گوشتخوار مثل سباع و بعضى طيور ( جوارح ) گوشت خوب است . براى هر فردى آن رنگ و آن شكل و آن آواز و

--> ( 1 ) * ( كل حزب بما لديهم فرحون ، و لذلك خلقهم . ) * رجوع شود به دفتر 89 .