ضرورى ترين و مفيدترين و عاليترين فرم فعاليت افراد بشر قرار دادند ( 1 ) يونانيان براى اولين بار در تاريخ بشر به اين نكتهء مهم پى برده‌اند كه منظور اصلى از تشكيل جامعه هاى بشرى اين است كه محيط مساعدى براى زندگانى افراد بشر فراهم آيد ، نه اينكه جماعت و گروههاى مردم وسيلهء ارضاى خواهشها و تسكين تمايلات و هوسرانيهاى جباران و ستمكاران قرار گيرند . يونانيان براى تأمين اين منظور موازنه اى را بين آزادى و نظم و ترتيب ( 2 ) لازم شمردند و به ايجاد اين موازنه هم بالاخره موفق شدند . حقيقتاً از شگفتيهاى روزگار يكى اين است كه در دنياى آن روز كه سلاطين مشرق زمين و فراعنهء مصر زندگانى افراد را به هيچ مىشمردند و براى جاودانى ساختن نام يك نفر پادشاه خودخواه به اسم كئوپس ( ) در مدت سى سال چندين هزار نفر را به كار اجبارى وا مىداشتند و اهرام بدتركيب مصر را به وجود مىآوردند ، و يا پادشاهان سفاك و خونخوار كلده و بابِل كشتار دسته جمعى مردمان كشورهاى مغلوب را امرى رايج و مجاز محسوب مىكردند و در كشورهاى ديگر زندگى مردم و حتى نزديكان پادشاهان و درباريان در معرض هوسهاى آنى و زودگذر ارباب قدرت بود ، در يونان قديم زندگانى هر فرد بشرى ارزش پيدا كرد ( 3 ) به قسمى كه هيچ

--> ( 1 ) آنچه در اسلام تحت عنوان امر به معروف يا علاقه به سرنوشت ديگران يا تأثير حكام و اكابر در اخلاق عمومى ذكر شده و دستور اصلاحات كلى داده شده ، ناظر به همين مطلب است . ( 2 ) آزادى فرد و قدرت دولت ( 3 ) بشر ارزش پيدا كرد از آن جهت كه بشر است ، حقوق انسانى به ميان آمد ، اصالت در فرد و شخصيتها به طورى كه ديگران مقدمهء وجود او هستند از بين رفت . ننگ بشريت است كه در زبان شعراى ما همهء مردم و بلكه چرخ و فلك را تابع ارادهء يك فرد خاص دانسته‌اند . به هر حال مسئلهء ارزش انسانى ، خود يك مسئله اى است كه در آثار اسلامى زياد به چشم مىخورد و اين مطلب اگر درست شناخته مىشد زمينه براى استبداد از بين رفته بود .