منه شيئاً فان كان الذى عليه الحق سفيهاً او ضعيفاً او لايستطيع ان يمل هو فليملل وليه بالعدل و استشهدوا شهيدين من رجالكم فان لم يكونا رجلين فرجل و امرأتان ممن ترضون من الشهداء ان تضل احديهما فتذكر احديهما الاخرى . . . در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه علت اينكه شهادت دو زن برابر است با يك مرد ضعف عقل زن است ( 1 ) ، و چون عقل جوهر انسانيت و مابه الامتياز انسان از غير انسان است پس از نظر اسلام زن نصف انسان است . جواب اين است كه باب شهادت باب احساس و عدالت و حفظ است ، باب عقل نيست . شهادت عقلى مثل شهادت متخصص فنى از قبيل طبيب كه جنبهء استنباطى دارد در اين گونه موارد اسلام تفاوتى قائل نشده است ، يعنى ازنظر رأى اهل خبره ظاهراً فرقى ميان مرد و زن نيست ( حتى در فتوا ) . باقى مىماند دو چيز ديگر : احساس ، حفظ . از نظر احساس هم تفاوتى نيست . پس علت ، جنبهء حفظ و نسيان زن است . ظاهر آيه هم همين را مىگويد : * ( ان تضل احديهما فتذكر احديهما الاخرى . ) * 2 . در سخنرانى هفتم مسجد دباغخانه ، صفحهء 80 گفتيم كه فرق است ميان غريزه و عاطفه . غريزهء زن و مرد در علاقه به فرزند يا ارحام يا دوستان فرق نمىكند ، اما عاطفه و حالت عطف يعنى استعداد هيجان زن بيشتر است . احساسات زن را زودتر مىتوان تحريك كرد ، و همين است كه براى شهادت مضر است . 3 . مرد ديرتر به هيجان مىآيد و كنترل خود را از دست مىدهد و زن زودتر . اشك زن زودتر جارى مىشود ( 2 ) اين را نمىتوان به حساب ضعف زن و قوّت مرد گذاشت ، بلكه بايد نوعى تناسب ميان زن و مرد دانست كه : مرد ، شتابان به و زن

--> ( 1 ) رجوع شود به ورقهء زن و عقل . ( 2 ) رجوع شود به شرح نهج البلاغه ابن هيثم ، صفحهء 223 و 224 از جلد دوم .