عوضين متغايرند و ربا در جايى است كه احد العوضين مثل عوض ديگر است و زياده . حيله يعنى چه ؟ ( رجوع شود به صفحه 342 ) : 4 . بايد ديد آيا حيله در احكام شرع جايز است يا نه و اصولًا حيله چه معنى دارد ؟ يك وقت شخص حيله مىكند به اين معنى كه خود را از موضوعى به موضوع ديگر خارج مىكند ، مثلًا سفر مىكند تا نماز را قصر كند و روزه را افطار كند . اين جايز است ، زيرا كه در حقيقت بر خلاف غرض شارع عمل نكرده است . شارع خودش در مورد حضر حكمى وضع كرده است و در مورد سفر حكمى ديگر ( 1 ) ، و مانع نشده است از سفر اختيارى و اگر مىخواست مانع شود و مثلًا بگويد در ماه رمضان سفر نكنيد مىتوانست ولى نخواسته است . مثال اين نحو حيله در قوانين مدنى اين است كه اگر براى اشخاص متأهل قانون معافيت از خدمت سربازى باشد و براى غير متأهل معافيت نباشد ، اگر كسى اقدام به تأهل كند خود را از موضوعى به موضوع ديگر خارج كرده است و با غرض مقنّن هم مخالفت نورزيده است . حيله به صورت لب طرف را كلفت كردن : ولى يك وقت حيله ، مبارزه با غرض مقنّن است و در حقيقت كلاه بر سر شارع گذاشتن و لب او را كلفت كردن است . حيله هاى تجار براى فرار از ماليات : مثال اين نوع حيله در قوانين بشرى حيله هايى است كه تجار براى فرار از ماليات در تنظيم دفتر انجام مىدهند كه مبارزه با غرض مقنّن است ، زيرا شك نيست كه غرض مقنّن وصول ماليات است ولى چون صورت كار وى قانونى است نمىتوانند بر او ايراد بگيرند و لذا اتصالًا قوانين را تغيير مىدهند تا شايد جلو فرار از ماليات را بگيرند . و مثال اين نوع حيله در احكام شرعى همين حيل ربا است . واضح است كه شارع خواسته است رباگير ، اخذ ربا يعنى زياده نكند و در حيل اخذ زياده مىشود و خلاصه آنكه با غرض شارع مبارزه مىشود .

--> ( 1 ) . هريك از موضوعات از نظر شارع حكم شرط را دارد ، لهذا گفته‌اند : كل موضوع شرط و كل شرط موضوع . غرض شارع متفرع بر تحقق شرط است ولى تحقق شرط ، جزء اغراض شارع نيست بر خلاف مواردى كه غرض به هر حال ولو به ايجاد موضوعاتى و جلوگيرى از تحقق موضوعاتى بايد تأمين گردد .