مادى نيست . در او مبدئى هست كه او را به سوى مقصدى و معشوق و محبوبى غير مادى تحريك مىكند . نام اين طرز حركت ، عبوديت و پرستش و تسبيح و تحميد و ركوع و سجود است . 28 . مجموعاً علايم و آثارى كه به وسيله آنها مىتوان فطرى و طبيعى بودن ميل دينى را شناخت عبارت است از : عموميت و اكثريت : الف . عموميت . منظور از عموميت اولًا اين نيست كه افراد استثنايى و انحرافى پيدا نشوند . و همچنين عموميت در غرايز روحى مثل حب جاه و علم و جمال و اخلاق ايجاب نمىكند كه مانند امور مادى خود به خود در مقابل آنها احساس بيچارگى كند ، بلكه لازمه عموميت اين است كه وقتى كه به بشر عرضه شود آن را از همان ابتدا موافق ميل خود بيابد ، بلكه عموميت اعضاى مادى نظير چشم و گوش و پنج انگشت هم اين طور است . تاريخ نشان داده كه علاقه به پرستش هميشه در بشر بوده و امروز هم مهمترين موضوعى كه فكر بشر را به خود جلب مىكند همين جهت است . مردمى كه با دين مبارزه كرده و مىكنند در حقيقت با طبيعت اصلى دين مبارزه نمىكنند ، با يك دين انحرافى مبارزه كرده‌اند . [ مسلك ] كمونيستى كه يگانه مسلك صد درصد ضد دينى است ، در اثر اينكه دين را در زمان خود عامل سرمايه دارى و بدبختى يافته است به مبارزه و جنگ او رفته است . تشخيص از راه مشتريها : ب . اين مطالعه جالب است كه ببينيم مشتريهاى دين چه طبقاتى هستند . آيا واقعاً آنها كه به سراغ امور دينى مىروند به دليل پَپه بودن و يا به دليل مطامع و تسخير كردن ساير طبقات مىروند ، يا به دليل شرافت ذاتى ؟ و آنها كه سر مىپيچند آيا به دليل اين است كه علمشان و فهمشان و شرافتشان زيادتر است يا به دليل اين است كه شرارت و خودخواهىشان زيادتر است ؟ در عمل مىبينيم كه دين كالاى متقين و پاكان و نيكان است ، سرشتهاى پاكتر و نيكتر سراغ دين مىروند . تشخيص از راه ساخته شده ها : ج . گذشته از مشتريها و نوع طالبى كه « ذره ذره كاندر اين ارض و سماست - جنس خود را همچو كاه و كهرباست » . آيا اثر دين تخدير و تضعيف است يا نشاط و نيرو و حركت و آزادى ؟ : بايد ديد اثر و