است كه در هر يك از شرق و غرب از جنبه اى مورد توجه است . از جنبه دوم رجوع شود به يادداشتهاى اعلاميه جهانى حقوق بشر در يادداشتهاى حقوق . 15 . يكى از مسائلى كه امروز مورد مطالعه علما و دانشمندان است ، روحيه ملل است . در قديم اين موضوع كمتر مورد توجه قرار مىگرفت به واسطه كمتر بودن روابط و معاشرتها و اطلاع بر احوال و اخلاق يكديگر . در ميان قدما - و شايد در عالم - اولين كسى كه به طور علمى و محققانه در روحيه ملل و سرّ تكوّن روحيه ها و آثار خاص آنها بحث كرده ، ابن خلدون دانشمند اسلامى تونسى است . به هر حال اين خود مسأله اى است قابل توجه كه مردم منطقه اى با منطقه ديگر ، نژادى با نژاد ديگر ، قاره اى با قاره ديگر از لحاظ روحيه متفاوتند ، [ هركدام ] يك نوع تفكر و يك نوع قضاوت و تشخيص و به يك سلسله امور توجه دارند و اهميت مىدهند و يك نوع موسيقى دارند و يك نوع ادبيات و فرهنگ دارند . ما ايرانيها با اقوام مجاور خودمان يعنى اعراب و تركها و هنديها و روسها از لحاظ روحيه متفاوتيم و اين خود موضوع جالب قابل بحثى است . كتابها در اين موضوعات به طور عمومى يا خصوصى نوشته شده ، مثل كتاب سير تطور ملل گوستاو لوبون يا كتاب تفوق نژاد انگلوساكسون و امثال اينها [ و ] كتاب غربزدگى . يكى از مسائل قابل توجه ، تفاوت روحيه شرق و غرب است . يكى از وجوه كلى تمايز روحيه شرق و غرب اين است كه در مسائلى كه مشترك فكر كرده‌ايم ، ما بيشتر قضايا را از جنبه آسمانى و آنها بيشتر از جنبه زمينى مورد مطالعه و توجه قرار داده‌اند . يكى از آن مسائل ، ارزيابى انسان يعنى مسأله ارزش ذاتى انسان است . ارزش ذاتى انسان در نزد ما از جنبه آسمانى و ما فوق خاكى و آينه خدانمايى و جامجم بودن است . ادبيات ما اين معنى را منعكس نموده است . يكى از عاليترين آثار ادبى ما در زمينه ارزش انسانى از جنبه آسمانى غزل معروف حافظ است كه مىگويد : سالها دل طلب جام جم از ما