است . انسان يعنى هركسى آن چيزى است كه بخواهد باشد ، بر خلاف جماد و نبات و حيوان كه آن چيزى است كه تقدير شده و ساخته شده . هيچ موجودى به اندازه انسان مقدراتش به خودش واگذار نشده ( 1 ) . به قول شاعر : تا در طلب گوهر كانى ، كانى تا درپى جستجوى جانى ، جانى من فاش كنم حقيقت مطلب را هرچيز كه در جستن آنى ، آنى شكايت و ناله از سرنوشت و پنداشتن * ( الناس معادن كمعادن الذهب و الفضة ) * و گفتن اينكه : سگ به درياى هفتگانه بشوى - چون درآيد پليدتر باشد ، نبايد منشأ اشتباه بشود . به قول مترلينگ : آن كس كه از سرنوشت شكايت مىكند ، از حقارت روح خود شكايت مىكند . 12 . انسان هر چيزى را بشناسد بهتر است از اينكه نشناسد مثلًا خاك يا آب يا گياه يا حيوان را ، به دو جهت : يكى اينكه نفس معرفت نور است ، اگر بنا هم بشود انسان در اتاقى بيكار بنشيند بهتر و لذتبخشتر اين است كه اتاق روشن باشد . ديگر از جهت امكان استفاده . ولى همه اشياء از لحاظ اهميت شناسايى در يك درجه نيستند . يكى از موضوعاتى كه شناختنش براى انسان بسيار مفيد و در عين حال لذتبخش است خودشناسى است . محور فلسفه سقراط خودشناسى است . در اخبار ما راجع به * ( من عرف نفسه عرف ربه ) * مضامين زيادى وارد شده . رجوع شود به ورقه هاى توحيدى . در باب معرفة النفس و مسائل مربوط به آن يك عده مسائل است كه بسيار عميق است و فقط از عهده متخصص و اهل فن ساخته است كه در آنها وارد شوند . حتى در علم النفس جديد با اينكه مسائل آزمايشى مورد بحث قرار مىگيرد ، بعضى مسائل بسيار عميق پيش مىآيد . هنوز بسيارى از مسائل مربوط به روح مجهول است ، حتى مسأله خواب ديدن تا چه رسد به مسائل خرق عادت .

--> ( 1 ) . به تعبير ديگر هر موجودى از موجودات اين عالم فقط جنبه قدرى دارد نه جنبه قضايى . فقط انسان است كه در عين [ اينكه ] يكى از مراتب قضاى الهى است ، مقدّر وجود خودش هست و با قلم علم و عقل و اراده لوح وجود خود را مىنويسد .