مؤثر در سرنوشت ديگران بدانند و نام همين را مسئوليت مىپندارند ، غافل از اينكه تأثير و عليت يك امر عينى است ، صرف ادراك اين امر عينى كافى نيست كه مسئوليتآور باشد . به عبارت ديگر اين ادراك عين مسئوليت نيست . مسئوليت يك احساس است ، يك وجدان است ، به يك معنى يك امر وجدانى و ذهنى است و وابسته به يك سلسله علل ديگر است و به عبارت ديگر وابسته به چندين ادراك ديگر است و آن اينكه يك فرمان ( يك امر اعتبارى ، يك بايد از يك مقام ما فوق ) هست كه به من فرمان مىدهد ، مرا مكلف مىشمارد ، ولو آن مقام ما فوق ، خودش درونى و وجدانى باشد ، يعنى من داراى دو شخصيت باشم : شخصيتى عالى و آمر و فرمانده و ما فوق منافع ، و شخصيتى فرمانپذير و مطيع كه آقاى سارتر و امثال او همه اينها را در انسان منكرند . اين است كه مىگوييم احساس مسئوليت از دين انفكاكناپذير است ، به اين معنى كه يا بايد اين فرمان را مستقيماً از خود دين دريافت كنيم و يا از مقامى كه توأم و دوقلوى دين است در اينكه جنبه ماورايى در انسان وجود دارد . به عبارت ديگر عدم انفكاك يا از نوع عدم انفكاك معلول از علت است و يا از نوع عدم انفكاك دو معلولِ علت واحده از يكديگر است ( 1 ) . 9 . هر عصرى از نظر فنى و تكنيكى ممكن است نام خاص داشته باشد ، ولى از نظر افكار فلسفى و انسانى نام ديگر . يعنى در مسائل مربوط به انسان كدام مسأله بيش از ساير مسائل جلب توجه كرده است و افكار را به خود مشغول داشته است ؟ در عصر ما گرايش خاصى به مسأله مسئوليت شده است . مساعى زيادى به كار برده شده و مىشود كه مسئوليت به صورت يك فلسفه رايج و يك فكر حاكم نفوذ كند . اگزيستانسياليسم چنين رسالتى براى خود قائل

--> ( 1 ) . رجوع شود به ورقه هاى مسئوليت و ورقه هاى يادداشت مسئوليت اجتماعى ، نمره 18 .