مىگوئيم : اگر چه مورد حديث در اين مقام تقيه است ، لكن ظاهر اين است كه تفرقه ما بين حالت تقيه و غيرها در اين باب نبوده باشد ، و لهذا امر به ترك رفع يدين فرموده با امر به گفتن بسمله سه مرتبه . پس مقتضاى حديث مذكور تحقق قنوت است به گفتن بسمله سه مرتبه ، پس مقتضاى آنچه مذكور شد آن است كه أدنى قولى كه به آن قنوت متحقق مىشود قول بسمله است سه مرتبه يا قول سبحان اللَّه است سه مرتبه . قال في السرائر : و الذي ينبغي أن يكون في القنوت على الجملة الحمد للَّه و الثناء عليه و الصلاة على نبيه و آله عليهم السّلام . دور نيست مراد آن مرحوم اين بوده باشد به هر يك از حمد اللَّه تعالى و صلوات اكتفاء توان نمود ، مگر اين كه مقصود قنوت كامل بوده باشد . قال شيخنا في الفقيه : أدنى ما يجزي من القنوت أنواع منها أن يقول : رب اغفر و ارحم و تجاوز عما تعلم انك أنت الاعز الاكرم . و منها أن يقول : سبحان من دانت له السماوات و الارض بالعبودية . و منها أن يسبح ثلاث تسبيحات « 1 » . مخفى نماند از آنچه مذكور شد ظاهر مىشود كه اقتصار كردن در تحديد قنوت به هر يك از ذكر و دعا خوب نيست بلكه مىبايد جمع نمود ما بين هر دو به اين نحو كه قنوت ذكر مخصوص يا دعاى مخصوص است يا در اثناى نماز نظر به عدم صدق دعا بر بسم اللَّه الرحمن الرحيم و سبحان اللَّه ، به خلاف ذكر بر اغفر لنا و لا بائنا به خلاف دعا . مجملا آنچه مذكور شد تحديد قنوت بود در جانب قلت ، و اما در جانب كثرت پس در سابق اشاره شد كه حدى ندارد . در كتاب مجالس از فخر كائنات صلوات اللَّه عليه و آله و ثواب الاعمال مأثور است كه فرموده : أطولكم قنوتا في

--> « 1 » من لا يحضره الفقيه ج 1 / 315 - 316 .