تسليم از جملهء امور مستحبه است نه واجبه ، و اين كلام نظير كلام مرحوم ابن حمزه است در وسيله ، حيث قال في مقام تعداد الامور المستحبة : و الايماء بالتسليم تجاه القبلة الى الجانب الايمن للامام و المنفرد ، ناويا به الخروج من الصلاة « 1 » . و همچنين نظير كلام مرحوم شيخ است در مبسوط كه فرموده است : و من قال من اصحابنا انه فرض فتسليمة واحدة يخرج من الصلاة ، و ينبغي أن ينوي بها ذلك « 2 » . مجملا قول به وجوب تعيين مخرج ظاهر نيست ، لكن استحباب آن مضايقه نداريم ، و آنچه مذكور شد در تعيين مخرج بود . و اما لزوم نيت خروج مطلقا به اين معنى كه قصد نمايد كه از نماز خارج مىشوم قطع نظر از خصوص مخرج نموده ، پس اين هم ثابت نيست ، مثل اين كه حاج به حلق يا تقصير قصد تحليل اشياى محرمه در حال احرام مىنمايد . تنقيح مقام مقتضى آن است كه گفته شود : نظر به اين كه امور چندى است كه به محض دخول در نماز حرام مىشود بر مكلف ارتكاب آن امور ، مثل أكل و شرب و تكلم و استدبار و نحو آنها ، مقصود در اين مقام لازم نيست بر مكلف كه در حين تسليم نيت اين نمايد كه أشياى محرمه بر من حلال مىشود به سبب تسليم ، چنانچه نسبت به حاج اين مطلب مسلم است ، و همچنين ظاهر اين است كه لازم نيست كه در حال تسليم نيت اين نمايد كه من از نماز خارج مىشود اگر چه علم به اين كه تسليم آخر نماز است مستلزم اين مطلب هست ، لكن كلام در ثبوت تكليف است در آن وقت ، به اين نحو كه لازم بوده باشد نيت اين نمايد كه من از نماز خارج مىشوم ، فرق است ما بين آن كه چيزى لازم فعل بوده باشد يا مكلف به بوده باشد ، مقصود

--> « 1 » وسيله ابن حمزه ص 96 . « 2 » مبسوط شيخ ج 1 / 116 .