و در بعضى اخبار تفرقه شده ما بين آن دو لفظ ، حاصل آن اين است كه رحمن عام است به اعتبار معنى ، و خاص است به اعتبار لفظ ، و رحيم خاص است به اعتبار معنى ، و عام است به اعتبار لفظ ، و مراد در اول از عموم به اعتبار معنى آن است كه نعمت رزق در دنيا در حق مؤمن و كافر هر دو ثابت است ، و از خصوص به اعتبار لفظ آن است كه لفظ رحمن اطلاق نمىشود مگر در حق ذات أقدس جل شأنه . و مراد از عموم و خصوص در ثانى آن است كه لفظ رحيم چنانچه اطلاق مىشود در حق بارى تعالى شأنه اطلاق مىشود بر مخلوقين باز ، و لكن مغفرت و آمرزش مختص به مؤمنين است در حق كفار ثابت نيست . و ممكن است در اين مقام تقدير به نحوى كه اعم و اشمل از همه است ، و آن اين است كه گفته شود مراد اين معنى است : أستعين أو أتبرك في كل الامور باسم اللَّه الرحمن الرحيم ، و به اين نحو تقدير كرده شود در جميع موارد ، و افعال مخصوصه در موارد مخصوصه جزئى از جزئيات اين عموم خواهد بود ، بنابر اين حاجت به بعضى تكلفات سابقه نخواهد بود . الحمد للَّه يعنى فرد كامل ثنا ، يا جنس ثنا ، يا هر فرد از افراد ثنا مختص ذات پاك خداوند عالم است كه جامع جميع صفات كمال و معرى از جميع نقائص است . رب العالمين و اين صفت دارد كه مالك و خالق جميع عالميان است . الرحمن الرحيم روزى دهندهء قاطبهء ذى حيات است در دنيا ، و آمرزنده است قاطبهء اهل ايمان است در عقبى . و اعاده كردن اين دو صفت با آن كه در ضمن بسمله مذكور بود شايد وجه آن اين بوده باشد كه اول مذكور بود در مقام استعانت و ثانى مذكور است در مقام اظهار شكر . * ( « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » ) * يعنى مالك كل امور و صاحب اختيار در آنها است در روز دين كه روز جزاء بوده باشد ، يا مالك خود روز جزاء است . مخفى نماند