كه خلاق عالم جل شأنه اگر چه مالك جميع امور است در جميع أوقات ، لكن اضافهء به روز جزاء به اعتبار آن است كه در آن وقت بر هر ذى حياتى ظاهر مىشود حقيقت حال ، به خلاف در غير آن روز كه بر بسيارى مشخص نيست . معلوم است مراد از يوم در اين مقام حركت دورهء فلك به طريق معهود نيست ، بلكه مراد امتدادى است كه در آن واقع مىشود محاسبهء عباد و جزاء و عتاب . بدان كه اختلاف كرده‌اند قراء در اين مقام ، از جماعتى مثل عاصم و كسائى و يعقوب و خلف نقل شده قرائت به نحو مذكور ، و جماعتى قرائت نموده‌اند ملك به كسر لام و به هر يك از اين دو نحو قرائت شود خوب است ، و على التقديرين جائز است قرائت به رفع كاف و نصب آن ، لكن قرائت مشهور به جر است ، و اين أولى است . * ( « إِيَّاكَ نَعْبُدُ » ) * يعنى اى پروردگار عالم تو را عبادت مىكنم و بس ، * ( « وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ » ) * و از تو استعانت مىجويم در توفيق عبادت و غيرها . « اهدنا الصراط المستقيم » يعنى ثابت و محكم بدار ما را به راه راست كه موصل به نجات است . نقل كرده‌اند بعد از آن كه روح مقدس جناب رسالت مآب صلَّى اللَّه عليه و آله ميل به اعلى غرفات جنان نمود قيصر روم شرحى نوشت و فرستاد نزد صحابهء جناب رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله به اين مضمون كه سورهء فاتحة الكتاب از جانب شماها به ما رسيد ، و تأمل در معنى آن نموديم شبهه‌اى به جهت ما همرسيد در معنى * ( « اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ » ) * بيان آن اين است اگر شما قاطعيد در حقيقت دين شما ، پس شما را نموده‌اند طريق حق را ، پس طلب كردن آن تحصيل حاصل خواهد بود . و اگر قاطع و جازم نيستيد پس ايمان در حق شما ثابت نيست . پس اگر دفع شبههء ما را كرديد ما مذهب اسلام را قبول خواهيم كرد . بعد از آن كه مكتوب قيصر به صحابه رسيد و مطلع بر مضمون آن شدند عاجز