آسيب ها وصدمات جبران ناپذيرى بر پيكر أمت اسلام وارد كرده است . چه بلاهايى كه به اسم اسلام بر سر مسلمين آمد وصفحات تاريخ را سياه كرد ! صاحب " معجم البلدان " در مادة " أصفهان " مىنويسد : در أصفهان ، در اين وقت وپيش از اين به خاطر تعصب زيادى كه بين شافعيه وحنفيه است وجنگ هاى مداومى كه بين دو گروه است ، خرابى منتشر شده وهر گاه دسته اى پيروز شود ، محلهء ديگر را غارت مى كند وآتش مى زند وخراب مى كند وهيچ عهد وپيمانى باز دارنده ء آن ها نيست . ( 1 ) نظير اين قضية از " مرآة الجنان " نقل شده است . ( 2 ) در نيشابور نيز بين حنفيه وشافعيه درگيرى بزرگى پيدا شد وبازارها ومدارس سوزانده شد وكثيرى از شافعيه به قتل رسيدند . سپس بر حنفي ها پيروز شدند ودر انتقام زيادة روى كردند . اين وقايع در سال 554 اتفاق افتاد . مثل همين جريان در سال 716 بين شافعيه وحنابله اتفاق افتاد . ( 3 ) همين قضايا در سال 323 در بغداد نيز رخ داده بود . ( 4 ) نمونه هاى فراوان ديگرى از اين دست اتفاق افتاده كه برخى از آن ها را مىتوانيد در كتاب پر بار " الإمام الصادق والمذاهب الأربعة " ( 5 ) ببينيد . شايد تصور كنيد كه اين درگيرى ها ، تنها مربوط به عوام بوده وعلماى مذاهب أربعة از اين قضايا بر كنار بوده اند ، اما متأسفانه واقعيت آن است كه سر

--> 1 . دائرة المعارف محمد فريد وجدى ، دار الكتب العلمية ، ج 1 ، ص 247 . 2 . ج 3 ، ص 343 . 3 . ابن كثير ، البداية والنهاية ، ج 4 ، ص 76 . 4 . ابن الأثير ، الكامل ، ج 8 ، ص 229 . 5 . ج 1 ، ص 206 - 190 .