سلسله جنبان همه يا بسيارى از اين درگيرىها وبرادر كشىها ، برخى از علماى مذاهب بودند كه با فتاواى خود ، عوام را تحريك مى كردند . به عنوان مثال ، " شيخ ابن حاتم حنبلي " معتقد بود : كسى كه حنبلي نيست مسلمان نيست . ( 1 ) در همين حال " شيخ أبو بكر مقرى واعظ " در جوامع بغداد قائل به كفر همه حنابله بود . ( 2 ) همچنين از " محمد بن موسى حنفي " ، قاضى دمشق ، متوفى به سال 506 ، نقل شده است كه مى گفت : " اگر كار در دست من بود ، از شافعيه جزيه مى گرفتم " ودر همين حال " أبو حامد طوسي " متوفى به سال 567 گفته است : " اگر كار در دست من بود ، بر حنبلىها جزيه وضع مى كردم " . ( 3 ) اين تعصب‌هاى كوركورانه تا آن حد شدت يافت كه به كتب رجال وتراجم نيز سرايت كرد وافرادى فقط به خاطر مذهبشان عنوان " ضعيف " و " كذاب " پيدا كردند . " سبكى " مى گويد : جهل وتعصب در مورخين بيش از جرح وتعديل است وكم تر تاريخي را خالى از اين ديدم . تاريخ شيخ ما " ذهبي " - غفر الله له - با خوبى وجامعيتى كه دارد ، لبريز از تعصب است . أو أهل دين را كه برگزيدگان خداوند هستند ، بسيار مورد طعن قرار داده است وبا زبان خود بر كثيرى از أئمة شافعيه وحنفيه جسارت كرده واز حق منحرف شده وافراط كرده ، ولى در مورد مجسمه مدح نموده وزيادة روى كرده است . " حافظ صلاح " مى گويد : حافظ ، شمس الدين ذهبي با آن كه شكى در دين وورع أو نيست ، لكن

--> 1 . به نقل از تذكرة الحفاظ ، ج 3 ، ص 375 . 2 . به نقل از شذرات الذهب ، ج 3 ، ص 253 . 3 . الإمام الصادق والمذاهب الأربعة ، ج 1 ، ص 190 .